Logo

Từ bê bối của Goldman Sachs đến Facebook và Samsung, sức ép xã hội làm thay đổi luật chơi thị trường

Khánh An

Các tập đoàn đa quốc gia đang nắm giữ tầm ảnh hưởng sâu rộng đối với nền kinh tế, công nghệ và dữ liệu người dùng. Qua công trình nghiên cứu của hai nhà khoa học chính trị Pepper Culpepper và Taeku Lee, những vụ bê bối lớn tại Goldman Sachs, Facebook, Samsung hay Volkswagen không chỉ gây tổn thất danh tiếng mà trong nhiều trường hợp còn tạo sức ép buộc cơ quan quản lý thiết lập lại quy tắc vận hành thị trường.

Những cuộc khủng hoảng phơi bày lỗ hổng quản trị tại các tập đoàn lớn

Quyền lực kinh tế của các tập đoàn hàng đầu hiện nay đã vượt xa phạm vi kinh doanh thuần túy khi họ trực tiếp phát triển trí tuệ nhân tạo, vận hành mạng xã hội, kiểm soát hạ tầng viễn thông và nắm giữ khối lượng dữ liệu người dùng khổng lồ. Quy mô ảnh hưởng lớn khiến những sai phạm của một doanh nghiệp có thể tạo ra hệ lụy lan rộng trên toàn nền kinh tế. Dựa trên khoảng một thập niên nghiên cứu về chính sách và dư luận, hai nhà khoa học chính trị Pepper Culpepper và Taeku Lee đã xuất bản cuốn sách Billionaire Backlash: The Age of Corporate Scandal and How it Could Save Democracy (tạm dịch là Làn sóng phản ứng với giới tỷ phú: Kỷ nguyên bê bối doanh nghiệp và cơ hội bảo vệ nền dân chủ) để lý giải vì sao có những vụ bê bối buộc chính phủ phải sửa đổi quy định, trong khi nhiều sự việc khác lại sớm rơi vào quên lãng.

Trong lĩnh vực tài chính, cuốn sách phân tích trường hợp của Goldman Sachs, ngân hàng đầu tư hàng đầu Phố Wall từng vướng vào nhiều tranh cãi sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008. Cuộc khủng hoảng này làm suy giảm nghiêm trọng uy tín của hàng loạt định chế tài chính, đồng thời làm bùng phát làn sóng bất bình về phương thức vận hành của hệ thống ngân hàng và cách họ chuyển giao rủi ro sang phần còn lại của nền kinh tế. Theo hai tác giả, các vụ bê bối lớn có tác dụng chuyển hóa sự bất mãn âm ỉ trong xã hội thành áp lực công khai, buộc giới hoạch định chính sách phải vào cuộc điều chỉnh.

Xu hướng tương tự cũng xuất hiện rõ nét trong nhóm doanh nghiệp công nghệ với trường hợp của Facebook, nổi bật là vụ việc Cambridge Analytica. Khi dữ liệu của hàng triệu người dùng bị khai thác sai mục đích, lo ngại về quyền riêng tư gia tăng mạnh mẽ, khiến công chúng chú ý nhiều hơn tới cách các nền tảng mạng xã hội thu thập, sử dụng dữ liệu và tác động đến đời sống chính trị. Hai tác giả cũng phân tích cách châu Âu phản ứng trước Facebook gắn liền với quá trình tăng cường khung pháp lý giám sát các tập đoàn công nghệ lớn.

Không chỉ dừng tại Mỹ và châu Âu, công trình nghiên cứu mở rộng phạm vi sang trường hợp Samsung tại Hàn Quốc cùng những tranh cãi liên quan đến hãng xe Volkswagen tại Đức. Các dẫn chứng trải rộng trên nhiều quốc gia và ngành nghề cho thấy bê bối doanh nghiệp không đơn thuần bắt nguồn từ sai lầm của một cá nhân lãnh đạo hay một quyết định điều hành riêng lẻ. Trong nhiều tình huống, khủng hoảng đã phơi bày những lỗ hổng mang tính hệ thống, từ mô hình quản trị doanh nghiệp cho đến sự thiếu hiệu quả của các cơ chế giám sát thị trường.

Điều kiện để phản ứng dư luận tạo ra thay đổi chính sách thực chất

Dù vậy, không phải mọi vụ bê bối quy mô lớn đều dẫn đến việc siết chặt quy định hay cải cách ngành. Cuốn sách dành một phần riêng phân tích các sự kiện mà phản ứng của công chúng không tạo ra chuyển biến chính sách như kỳ vọng. Các ví dụ tiêu biểu gồm chiến dịch #ExxonKnew xoay quanh tranh cãi về nhận thức của tập đoàn dầu khí Exxon đối với biến đổi khí hậu, sự sụp đổ gây chấn động thị trường của sàn giao dịch tiền mã hóa FTX và các vấn đề môi trường liên quan đến tập đoàn hóa chất, năng lượng Sasol.

Khi đặt các trường hợp thành công và thất bại cạnh nhau, Pepper Culpepper và Taeku Lee chỉ ra rằng sự phẫn nộ của công chúng chưa đủ để tự động tạo ra thay đổi về mặt luật pháp. Yếu tố quyết định nằm ở khả năng chuyển hóa làn sóng phản ứng xã hội thành sức ép chính trị thực tế và những yêu cầu cải cách thể chế cụ thể. Đây cũng là điểm khác biệt của cuốn sách khi không chỉ phản ánh mặt tiêu cực của các tập đoàn lớn mà xem khủng hoảng như cơ hội để xã hội đòi hỏi trách nhiệm giải trình cao hơn từ cả doanh nghiệp lẫn chính phủ.

Đánh giá về ấn phẩm này, tờ Financial Times nhận định công trình gây chú ý nhờ cách tiếp cận mang tính quốc tế và khả năng kết nối trực tiếp các vụ bê bối kinh doanh với bài toán quản trị xã hội. Ở phần cuối, hai tác giả bày tỏ góc nhìn tương đối lạc quan về khả năng khôi phục vai trò giám sát của công chúng trước sức ảnh hưởng ngày càng lớn của các tập đoàn đa quốc gia.

Tuy nhiên, lập luận của cuốn sách không hàm ý rằng mọi vụ bê bối đều mang lại tác động tích cực. Thiệt hại thực tế đối với người tiêu dùng, nhà đầu tư và nền kinh tế vẫn có thể ở mức rất lớn, trong khi kết quả cải cách pháp lý không phải lúc nào cũng tương xứng với tổn thất. Thông điệp cốt lõi mà công trình nhấn mạnh là ngay cả khi quyền lực kinh tế tập trung cao độ vào một số tập đoàn quy mô lớn, công chúng vẫn giữ được khả năng tác động đến phương thức vận hành của doanh nghiệp, và nhiều cuộc khủng hoảng danh tiếng chính là điểm khởi phát buộc các tập đoàn phải tuân thủ những quy tắc quản trị mới.