Kỹ năng số - lá chắn trước những đe dọa an ninh phi truyền thống

Khi một cú nhấp chuột có thể trở thành rủi ro an ninh

Một cuộc gọi có giọng nói giống hệt người thân, thông báo đang gặp nạn và cần chuyển tiền khẩn cấp; một đoạn video ghi lại phát ngôn tưởng như có thật của lãnh đạo cơ quan, doanh nghiệp; hay một đường link yêu cầu xác thực tài khoản ngân hàng... Những tình huống tưởng chừng riêng lẻ này đang cho thấy mặt trái của sự phát triển công nghệ số: Ranh giới giữa thật và giả ngày càng khó phân biệt, trong khi hậu quả của một phút thiếu cảnh giác có thể rất lớn.

Nếu trước đây, người dùng có thể nhận biết một số dấu hiệu bất thường qua hình ảnh, giọng nói hoặc cách thức liên lạc, thì công nghệ AI tạo sinh đang làm thay đổi đáng kể tình hình. Hình ảnh, video, giọng nói có thể được tạo dựng, chỉnh sửa với độ chân thực cao, mô phỏng người thân, lãnh đạo cơ quan hoặc đối tác kinh doanh để thực hiện hành vi lừa đảo, chiếm đoạt tài sản, thu thập thông tin cá nhân.

Đáng lo ngại hơn, các nguy cơ không chỉ dừng lại ở thiệt hại của từng cá nhân. Một thông tin giả được phát tán có chủ đích có thể gây hoang mang trong cộng đồng, làm suy giảm niềm tin xã hội. Một cuộc tấn công mạng nhằm vào hệ thống thông tin của doanh nghiệp, cơ quan quản lý có thể gây gián đoạn hoạt động sản xuất, kinh doanh, cung cấp dịch vụ thiết yếu. Sự cố rò rỉ dữ liệu cũng có thể kéo theo những hệ lụy lâu dài đối với quyền riêng tư, tài sản và an toàn của người sử dụng.

Những diễn biến đó cho thấy, các đe dọa an ninh phi truyền thống không còn là vấn đề xa xôi hay chỉ thuộc phạm vi xử lý của lực lượng chuyên trách. Chúng đã hiện diện trong những hoạt động thường nhật, từ giao dịch ngân hàng, mua sắm trực tuyến, sử dụng mạng xã hội đến hoạt động quản lý, điều hành và sản xuất, kinh doanh.

Trước thực tế này, Bộ Khoa học và Công nghệ đang triển khai Kế hoạch thực hiện Đề án “Tuyên truyền phòng ngừa, ứng phó với các đe dọa an ninh phi truyền thống đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045” theo Quyết định số 3914/QĐ-BKHCN. Đây là hoạt động cụ thể hóa Chiến lược tổng thể quốc gia phòng ngừa, ứng phó với các đe dọa an ninh phi truyền thống đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 được Chính phủ ban hành tại Nghị quyết số 147/NQ-CP ngày 22/5/2025.

Điểm đáng chú ý của Kế hoạch là đặt trọng tâm vào việc phổ biến kiến thức, trang bị kỹ năng nhận diện nguy cơ, phòng ngừa và ứng phó cho người dân, doanh nghiệp; đồng thời nâng cao khả năng tiếp cận thông tin chính thống, tin cậy. Thay vì chỉ cảnh báo về những rủi ro, công tác tuyên truyền hướng tới giúp mỗi người biết cách xử lý khi đối mặt với tình huống cụ thể.

Trong đó, nhận diện hình ảnh, giọng nói giả mạo bằng AI là một nội dung cần được ưu tiên. Khi nhận được cuộc gọi hoặc video yêu cầu chuyển tiền khẩn cấp, người dùng cần bình tĩnh, chủ động liên hệ lại với người được cho là đang gọi qua một kênh khác để xác minh. Không nên thực hiện giao dịch chỉ dựa trên hình ảnh hoặc giọng nói, kể cả khi những yếu tố này có vẻ rất chân thực.

Với các đường dẫn yêu cầu đăng nhập, cung cấp mật khẩu, mã xác thực hoặc thông tin tài khoản, cần kiểm tra kỹ nguồn gửi, địa chỉ truy cập và mục đích sử dụng. Người dùng tuyệt đối không cung cấp mã xác thực cho người lạ, không cài đặt ứng dụng từ những nguồn không đáng tin cậy và không tùy tiện chia sẻ giấy tờ tùy thân, thông tin tài chính trên các nền tảng chưa được kiểm chứng.

Một kỹ năng khác có ý nghĩa quan trọng là kiểm chứng thông tin trước khi tiếp nhận và chia sẻ. Người sử dụng cần quan tâm đến nguồn phát hành, thời điểm đăng tải, bối cảnh của thông tin và sự thống nhất giữa các nguồn tin. Những nội dung gây sốc, có tính kích động, đưa ra yêu cầu hành động ngay lập tức hoặc kêu gọi chuyển tiền cần được kiểm tra từ cơ quan chức năng, báo chí chính thống và các kênh thông tin chính thức.

Cùng với đó, bảo vệ dữ liệu cá nhân phải trở thành thói quen trong quá trình sử dụng công nghệ. Người dân cần hạn chế công khai thông tin nhạy cảm trên mạng xã hội; doanh nghiệp cần chú trọng phân quyền truy cập, quản lý tài khoản, sao lưu dữ liệu và xây dựng quy trình xử lý khi phát hiện sự cố.

Đáng lưu ý, những kỹ năng này không chỉ dành cho người thường xuyên sử dụng công nghệ. Trong môi trường số ngày càng phổ biến, người cao tuổi, học sinh, sinh viên, người lao động, hộ kinh doanh đều có thể trở thành mục tiêu của các hành vi lừa đảo. Vì vậy, nội dung tuyên truyền cần phù hợp với khả năng tiếp nhận của từng nhóm, gắn kiến thức với tình huống thực tế, tránh cách truyền đạt nặng về thuật ngữ chuyên môn hoặc chỉ dừng ở những khuyến cáo chung.

Bên cạnh các nguy cơ trên không gian mạng, Kế hoạch cũng đề cập đến những vấn đề như gián đoạn thông tin liên lạc, mất an toàn bức xạ và hạt nhân. Đây là những lĩnh vực có yêu cầu chuyên môn cao, song việc phổ biến kiến thức cơ bản cho cộng đồng vẫn rất cần thiết. Người dân cần biết cách nhận diện dấu hiệu nguy hiểm, tiếp cận hướng dẫn chính thống và thực hiện những biện pháp ứng phó phù hợp khi có tình huống xảy ra.

Đưa khoa học, công nghệ vào năng lực phòng ngừa

Cùng với việc hướng dẫn kỹ năng tự bảo vệ trên môi trường số, Bộ Khoa học và Công nghệ chú trọng phổ biến các kết quả nghiên cứu, giải pháp công nghệ phục vụ dự báo, cảnh báo sớm và ứng phó với thiên tai, dịch bệnh, sự cố môi trường. Điều này đặt ra yêu cầu đưa thành tựu nghiên cứu ra khỏi phạm vi phòng thí nghiệm, chuyển hóa thành những giải pháp có thể ứng dụng trong thực tiễn, phục vụ cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người dân.

Chẳng hạn, đối với thiên tai, dữ liệu quan trắc, công nghệ viễn thám, hệ thống cảm biến và các mô hình dự báo có thể hỗ trợ nhận diện sớm khu vực có nguy cơ chịu ảnh hưởng. Đối với dịch bệnh, việc ứng dụng công nghệ trong thu thập, phân tích dữ liệu giúp cơ quan chuyên môn theo dõi diễn biến, đánh giá nguy cơ và đưa ra khuyến cáo kịp thời. Trong lĩnh vực an ninh mạng, các công cụ giám sát, phát hiện bất thường và cảnh báo sớm góp phần hạn chế nguy cơ tấn công, giảm thiểu thiệt hại cho hệ thống thông tin.

Tuy nhiên, công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi kết quả giám sát, phân tích được chuyển thành thông tin có thể sử dụng và hành động cụ thể. Một cảnh báo về mưa lớn, ngập lụt sẽ thiết thực hơn nếu đi kèm thông tin về khu vực có nguy cơ, tuyến đường cần tránh, địa điểm sơ tán và những trường hợp cần hỗ trợ. Tương tự, cảnh báo về sự cố an ninh mạng cần chỉ rõ dấu hiệu nhận biết, cách hạn chế thiệt hại và đầu mối tiếp nhận thông tin khi người dân, doanh nghiệp gặp sự cố.

Vì vậy, thông tin khoa học cần được kiểm chứng, trình bày chính xác, dễ hiểu và phù hợp với từng nhóm đối tượng. Không chỉ thông báo về một nguy cơ, nội dung tuyên truyền phải giúp người tiếp nhận hiểu nguy cơ có thể gây ra hậu quả gì, cần chuẩn bị những gì, khi xảy ra tình huống phải liên hệ với cơ quan nào và tìm kiếm hướng dẫn ở đâu.

Theo Kế hoạch, công tác truyền thông được triển khai bằng nhiều hình thức như tin, bài, video, infographic, podcast, cẩm nang và học liệu số; kết hợp tập huấn, tọa đàm và các hoạt động truyền thông chuyên đề. Việc phối hợp giữa báo chí, nền tảng số và hoạt động trực tiếp được kỳ vọng mở rộng khả năng tiếp cận, tạo điều kiện để người dân, doanh nghiệp trao đổi, giải đáp những vấn đề phát sinh trong thực tế.

Trong đó, báo chí có vai trò quan trọng trong việc chuyển tải kiến thức chuyên môn thành thông tin dễ hiểu, dễ tiếp nhận; phát hiện những nguy cơ mới, phân tích thủ đoạn, cảnh báo phương thức lừa đảo và hướng dẫn người dân cách phòng tránh. Các nền tảng số giúp mở rộng phạm vi truyền thông, trong khi hoạt động tập huấn, tọa đàm tạo cơ hội thực hành, giải đáp trực tiếp những tình huống cụ thể.

Một yêu cầu không kém phần quan trọng là cung cấp thông tin chính thống, kịp thời giải thích và đính chính những thông tin sai lệch. Khi xảy ra sự cố, khoảng trống thông tin có thể tạo điều kiện cho tin giả lan truyền, gây tâm lý hoang mang hoặc khiến người dân đưa ra quyết định thiếu chính xác. Bởi vậy, thông tin cần được cung cấp nhanh chóng, nhất quán, có căn cứ và dễ tiếp cận.

Đến năm 2030, Kế hoạch đặt mục tiêu 100% đơn vị trực thuộc Bộ lồng ghép nội dung tuyên truyền về phòng ngừa, ứng phó với các đe dọa an ninh phi truyền thống vào chương trình, kế hoạch công tác hằng năm. Việc đưa nhiệm vụ này vào hoạt động thường xuyên của từng đơn vị góp phần bảo đảm kiến thức không chỉ được phổ biến theo từng đợt mà trở thành nội dung liên tục, gắn với chức năng và trách nhiệm của mỗi cơ quan.