Dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi): Siết truy vết, chuyển mạnh sang hậu kiểm

Chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm

Chính phủ vừa hoàn thiện phương án tiếp thu, giải trình ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội (UBTVQH) và Báo cáo thẩm tra sơ bộ của Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường đối với hồ sơ dự án Luật Bưu chính (sửa đổi), trong đó đáng chú ý là định hướng chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, đồng thời làm rõ tiêu chí phân định dịch vụ bưu chính với vận tải, logistics.

Theo phương án tiếp thu, thực hiện Kết luận số 133/KL-UBTVQH16 ngày 21/7/2026 của UBTVQH và Báo cáo số 418/BC-UBKHCNMT16 ngày 15/7/2026 của Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường, Chính phủ đã chỉ đạo Bộ Khoa học và Công nghệ, cơ quan chủ trì soạn thảo, nghiên cứu, tiếp thu, giải trình các ý kiến để hoàn thiện dự án Luật.

Sau 15 năm thực hiện Luật Bưu chính năm 2010, sự phát triển nhanh của thương mại điện tử, kinh tế số và các mô hình giao nhận mới đang đặt ra yêu cầu phải thay đổi phương thức quản lý hoạt động bưu chính. Trong quá trình hoàn thiện dự án Luật Bưu chính (sửa đổi), Chính phủ thống nhất sự cần thiết phải xây dựng khuôn khổ pháp lý mới theo hướng tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, đồng thời nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.

Một trong những thay đổi đáng chú ý là chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Dự thảo theo hướng Luật chỉ quy định những nguyên tắc, chính sách ổn định; các nội dung mang tính kỹ thuật, thường xuyên thay đổi sẽ được giao Chính phủ quy định chi tiết.

Với thủ tục đăng ký cung cấp dịch vụ bưu chính, cơ quan nhà nước chủ yếu kiểm tra tính đầy đủ của hồ sơ, không thẩm định nội dung hoạt động của doanh nghiệp. Doanh nghiệp chịu trách nhiệm về tính chính xác, trung thực của thông tin đăng ký và việc đáp ứng các điều kiện kinh doanh trong suốt quá trình hoạt động. Thông tin đăng ký được công khai trên cổng thông tin điện tử và kết nối với cơ sở dữ liệu về bưu chính.

Cách tiếp cận này nhằm giảm thủ tục hành chính, tăng quyền chủ động cho doanh nghiệp nhưng đồng thời chuyển trọng tâm quản lý sang giám sát quá trình hoạt động, dữ liệu và việc tuân thủ pháp luật.

Làm rõ ranh giới bưu chính với vận tải, logistics

Một nội dung được quan tâm trong quá trình hoàn thiện dự thảo là xác định phạm vi điều chỉnh của Luật Bưu chính trong mối quan hệ với vận tải và logistics.

Theo hướng tiếp cận của dự thảo, dịch vụ bưu chính được nhận diện trên cơ sở các đặc trưng cốt lõi gồm chấp nhận, phân loại, vận chuyển và phát bưu gửi trên mạng bưu chính; bưu gửi được xử lý riêng, có khả năng nhận diện, theo dõi, truy vết và được phát tới địa chỉ hoặc địa điểm do người gửi, người nhận thỏa thuận.

Theo đó, việc theo dõi, truy vết là một trong những tiêu chí để nhận diện dịch vụ bưu chính, nhưng không phải tiêu chí duy nhất. Các hoạt động vận tải, kho bãi, logistics độc lập nếu không đáp ứng các đặc trưng của dịch vụ bưu chính sẽ không thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật Bưu chính.

Ranh giới này cũng được đặt trong mối quan hệ với thương mại điện tử. Thương mại điện tử là hoạt động mua bán, cung cấp dịch vụ trên môi trường điện tử, trong khi bưu chính thực hiện các công đoạn tiếp nhận, phân loại, vận chuyển và phát. Một giao dịch thương mại điện tử có thể sử dụng dịch vụ bưu chính hoặc những phương thức giao nhận khác.

Việc phân định theo bản chất hoạt động thay vì tên gọi như “giao hàng nhanh”, “giao hàng tiết kiệm” hay các mô hình tương tự giúp hạn chế khoảng trống pháp lý khi thị trường xuất hiện các mô hình kinh doanh mới.

Siết truy vết, bảo vệ dữ liệu người dùng

Cùng với hậu kiểm, dữ liệu trở thành một công cụ quan trọng để quản lý hoạt động bưu chính. Dự thảo đặt ra các nguyên tắc về thu thập thông tin người gửi, xác thực, lưu trữ dữ liệu bưu chính, quản lý rủi ro và kết nối, chia sẻ dữ liệu với cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền.

Mục tiêu là nâng cao khả năng truy vết người gửi, bưu gửi và quá trình cung cấp dịch vụ, qua đó phòng ngừa việc lợi dụng mạng bưu chính để vận chuyển hàng cấm, hàng nguy hiểm hoặc các loại hàng hóa vi phạm pháp luật.

Tuy nhiên, cùng với yêu cầu tăng khả năng truy vết là yêu cầu bảo vệ dữ liệu người sử dụng dịch vụ. Trong quá trình thẩm tra, Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường đề nghị tiếp tục làm rõ phạm vi thu thập, sử dụng dữ liệu, quyền của chủ thể dữ liệu, cơ chế đồng ý cũng như việc xử lý dữ liệu cho các mục đích ngoài cung cấp dịch vụ.

Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị rà soát các quy định về kết nối, chia sẻ, chuyển dữ liệu ra nước ngoài, thời hạn lưu trữ, xóa dữ liệu, bảo mật, mã hóa và trách nhiệm khi xảy ra sự cố, bảo đảm thống nhất với pháp luật về dữ liệu, bảo vệ dữ liệu cá nhân và an ninh mạng.

Tiếp thu một phần, cơ quan chủ trì soạn thảo cho biết Luật Bưu chính sẽ tập trung quy định những nguyên tắc, yêu cầu đặc thù đối với dữ liệu trong hoạt động bưu chính; các vấn đề về phân loại dữ liệu, quyền của chủ thể dữ liệu, sự đồng ý, chuyển dữ liệu ra nước ngoài, yêu cầu kỹ thuật và bảo vệ dữ liệu cá nhân sẽ thực hiện theo pháp luật chuyên ngành.

Theo dự thảo, doanh nghiệp phải quản lý, khai thác, chia sẻ, cung cấp và bảo vệ dữ liệu phù hợp với mục đích sử dụng, phạm vi hoạt động; việc thu thập dữ liệu phải phục vụ cung cấp, quản lý, vận hành và nâng cao chất lượng dịch vụ, trong phạm vi cần thiết và đúng mục đích.

Dự thảo cũng được rà soát để bảo đảm đồng bộ với Luật Dữ liệu, pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân, an ninh mạng và pháp luật về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực bưu chính không được thiết lập thành cơ chế tách biệt mà thực hiện theo pháp luật có liên quan và các quy định của Luật Bưu chính.

Về hạ tầng, dự thảo bổ sung quy định phát triển mạng bưu chính trở thành một cấu phần không thể tách rời của hạ tầng thông tin và truyền thông quốc gia; đồng thời nhấn mạnh phát triển mạng bưu chính, đặc biệt tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, biên giới, hải đảo.

Mở không gian cho bưu chính xanh

Không chỉ đặt trọng tâm vào quản lý dữ liệu và an toàn, dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) còn đưa định hướng phát triển bưu chính xanh, bền vững vào khuôn khổ pháp luật.

Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường đề nghị tiếp tục cụ thể hóa trách nhiệm của doanh nghiệp liên quan đến bao bì thân thiện với môi trường, quản lý chất thải, thu hồi và tái chế bao bì, sử dụng phương tiện phát thải thấp hoặc không phát thải; đồng thời nghiên cứu các chính sách hỗ trợ như tín dụng xanh, trái phiếu xanh đối với doanh nghiệp thực hiện mô hình kinh tế tuần hoàn.

Cơ quan chủ trì soạn thảo cho biết dự thảo đã xác định nguyên tắc phát triển hoạt động bưu chính gắn với sử dụng hiệu quả tài nguyên, bảo vệ môi trường, thích ứng với biến đổi khí hậu và phát triển bền vững. Các yêu cầu cụ thể về bao bì, chất thải, tái chế, phương tiện phát thải thấp và kinh tế tuần hoàn sẽ thực hiện theo pháp luật về bảo vệ môi trường và pháp luật chuyên ngành.

Cách thiết kế này nhằm tránh chồng chéo quy định, đồng thời không tạo thêm điều kiện gia nhập thị trường đối với doanh nghiệp bưu chính. Những doanh nghiệp đáp ứng điều kiện theo pháp luật về môi trường, thuế, tín dụng và các quy định liên quan sẽ được hưởng chính sách tương ứng, thay vì thiết kế một cơ chế ưu đãi riêng cho ngành bưu chính.Từ chuyển đổi phương thức quản lý, làm rõ phạm vi dịch vụ, tăng khả năng truy vết đến bảo vệ dữ liệu và phát triển xanh, dự án Luật Bưu chính (sửa đổi) đang được hoàn thiện theo hướng vừa tạo dư địa cho thị trường phát triển, vừa tăng trách nhiệm của doanh nghiệp trong một lĩnh vực ngày càng gắn chặt với thương mại điện tử và hạ tầng số của nền kinh tế.