Dự thảo Luật Bưu chính sửa đổi: Doanh thu bưu chính vượt 87.000 tỷ đồng, luật cần theo kịp thị trường

760 doanh nghiệp, hơn 4,1 tỷ bưu gửi

Khi Luật Bưu chính được ban hành năm 2010, thị trường bưu chính có khoảng 40 doanh nghiệp. Sau hơn 15 năm, con số này đã tăng lên khoảng 760 doanh nghiệp vào năm 2025, gấp khoảng 19 lần.

Theo Vụ Bưu chính, Bộ Khoa học và Công nghệ, doanh thu dịch vụ bưu chính từ khoảng 4.000 tỷ đồng năm 2010 đã tăng lên hơn 87.000 tỷ đồng năm 2025, tương đương hơn 21 lần. Sản lượng bưu gửi cũng tăng mạnh, từ khoảng 330 triệu lên hơn 4,1 tỷ bưu gửi. Nếu trước đây thư, tài liệu và các loại bưu gửi truyền thống giữ vị trí chủ đạo thì hiện nay hơn 90% sản lượng là gói, kiện hàng hóa. Riêng giai đoạn 2020-2025, tổng sản lượng bưu gửi tăng hơn 4 lần.

Những con số này cho thấy sự thay đổi không chỉ nằm ở quy mô thị trường. Bản chất của hoạt động bưu chính cũng đã chuyển dịch. Từ một lĩnh vực chủ yếu phục vụ thư tín, bưu chính ngày càng trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng hàng hóa của thương mại điện tử và nền kinh tế số. Trong 6 tháng đầu năm 2026, thị trường tiếp tục duy trì đà tăng trưởng. Cả nước có khoảng 765 doanh nghiệp cung cấp dịch vụ bưu chính, doanh thu đạt khoảng 52.200 tỷ đồng và sản lượng khoảng 2,5 tỷ bưu gửi, tăng khoảng 35%.

Với quy mô hàng tỷ bưu gửi mỗi năm, hoạt động bưu chính không còn là một dịch vụ hậu cần đơn thuần. Mỗi bưu gửi gắn với người gửi, người nhận, thông tin giao dịch, phương thức thanh toán, hành trình vận chuyển và nhiều công đoạn xử lý khác nhau.

Một trong những động lực lớn nhất làm thay đổi ngành bưu chính là sự phát triển của thương mại điện tử. Một giao dịch có thể được thực hiện hoàn toàn trên môi trường số, nhưng hàng hóa vẫn phải được tiếp nhận, đóng gói, chia chọn, vận chuyển, theo dõi và giao tới người mua. Bưu chính vì thế trở thành cầu nối giữa giao dịch trực tuyến và dòng hàng hóa trong đời thực.

Sự thay đổi thể hiện ngay trong cơ cấu sản lượng. Hơn 90% bưu gửi hiện nay là gói, kiện hàng hóa, thay vì thư và tài liệu như trước đây. Điều đó kéo theo sự thay đổi trong cách doanh nghiệp tổ chức sản xuất, kinh doanh. Nếu mạng lưới bưu chính truyền thống dựa nhiều vào điểm phục vụ, nhân viên và quy trình xử lý trực tiếp thì mạng lưới hiện nay ngày càng phụ thuộc vào nền tảng công nghệ, dữ liệu và khả năng tự động hóa. Từ tạo đơn, phát hành vận đơn, tiếp nhận, chia chọn, điều phối phương tiện đến theo dõi hành trình và xác nhận giao hàng, nhiều công đoạn đã được số hóa.

Dữ liệu không chỉ giúp khách hàng biết đơn hàng đang ở đâu. Với doanh nghiệp, đó còn là cơ sở để tối ưu tuyến vận chuyển, phân bổ nhân lực, dự báo sản lượng và quản lý mạng lưới. Với cơ quan quản lý, dữ liệu ngày càng trở thành công cụ quan trọng để giám sát hoạt động của thị trường.

Công nghệ đi trước, pháp lý không thể chậm trễ

Sự thay đổi của ngành bưu chính còn thể hiện ở phương tiện vận chuyển. Tháng 2/2026, Bưu điện Việt Nam phối hợp với Sở Khoa học và Công nghệ TPHCM cùng doanh nghiệp công nghệ triển khai tuyến vận chuyển bưu chính bằng thiết bị bay không người lái (UAV) nối Cần Giờ - Vũng Tàu. Trong giai đoạn đầu, các hồ sơ, tài liệu và hàng thương mại điện tử dưới 5 kg được ưu tiên vận chuyển. Điều đáng chú ý không chỉ là một bưu kiện có thể được vận chuyển bằng đường hàng không không người lái, mà là UAV được đưa vào một chuỗi cung ứng bưu chính hoàn chỉnh.Bưu gửi vẫn được tiếp nhận, đóng gói, quét mã, bàn giao; hành trình bay được giám sát; sau khi hạ cánh, bưu gửi tiếp tục được đưa vào mạng phát để đến tay người nhận.

Ông Nguyễn Như Thuận, Giám đốc Bưu điện TPHCM, gọi cách vận hành này là “một mã - một hành trình”. Phương tiện có thể thay đổi, từ xe đường bộ sang UAV, nhưng dữ liệu nhận diện và trách nhiệm đối với bưu gửi phải được duy trì xuyên suốt. Đây cũng là một biểu hiện rõ nét của quá trình số hóa bưu chính: công nghệ không thay thế toàn bộ mạng lưới hiện hữu mà được tích hợp vào mạng lưới để tạo ra những phương thức vận chuyển mới.

UAV Cần Giờ - Vũng Tàu không phải thử nghiệm duy nhất. Vietnam Post từng thử nghiệm vận chuyển mẫu bệnh phẩm, thuốc và vật tư y tế bằng UAV tại Hà Nội. Tại Điện Biên, khả năng sử dụng UAV vận chuyển hàng hóa cũng được nghiên cứu trong quá trình xây dựng mô hình thử nghiệm có kiểm soát về kinh tế tầm thấp.

Trong các trung tâm khai thác, robot tự hành cũng từng bước được đưa vào vận hành. Vietnam Post đã ứng dụng robot AGV cùng các nền tảng quản lý đơn hàng, vận chuyển, chia chọn và kho thông minh. Từ phương tiện vận chuyển đến kho và trung tâm khai thác, công nghệ đang làm thay đổi từng mắt xích của mạng bưu chính.

Sự xuất hiện của UAV, robot và các hệ thống tự động cho thấy một khoảng cách đáng kể giữa thị trường hiện nay và bối cảnh khi Luật Bưu chính được xây dựng năm 2010. Khi đó, thương mại điện tử chưa có quy mô như hiện nay, giao dịch từ xa chưa phổ biến và dữ liệu chưa trở thành nền tảng của phần lớn công đoạn trong chuỗi cung ứng.

Hiện nay, một doanh nghiệp bưu chính có thể điều phối hàng triệu đơn hàng qua nền tảng số, kết nối với các sàn thương mại điện tử, sử dụng hệ thống tự động để chia chọn và nghiên cứu những phương thức vận chuyển mới.

Một chiếc UAV có thể mở ra một tuyến vận chuyển mới, nhưng để đưa công nghệ vào khai thác thực tế còn liên quan đến an toàn, điều kiện vận hành, hành lang bay, kết nối và trách nhiệm khi xảy ra sự cố. Robot cũng đặt ra những yêu cầu mới khi hoạt động ngoài môi trường khép kín. Vì vậy, Dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) định hướng bổ sung cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với những mô hình, sản phẩm, dịch vụ hoặc phương thức vận hành mới.

Cơ chế này tạo không gian để doanh nghiệp thử nghiệm trong phạm vi, thời gian và điều kiện xác định, đồng thời giúp cơ quan quản lý có dữ liệu thực tế để đánh giá hiệu quả, nhận diện rủi ro và xác định những yêu cầu cần thiết trước khi mở rộng.

Với một lĩnh vực mà công nghệ thay đổi nhanh, cách tiếp cận này có ý nghĩa đặc biệt. Thay vì chờ công nghệ phổ biến rồi mới xây dựng quy định, pháp luật có thể tạo khuôn khổ để công nghệ được thử nghiệm có kiểm soát, từ đó hoàn thiện chính sách dựa trên thực tiễn.

Doanh nghiệp buộc phải chuyển mình cùng thị trường

Thị trường thay đổi đang buộc các doanh nghiệp bưu chính phải thay đổi mô hình hoạt động. Đại diện Tổng công ty Bưu điện Việt Nam cho biết, trong giai đoạn 2014-2025, sản lượng bưu chính truyền thống của doanh nghiệp giảm khoảng 90%. Trước sự dịch chuyển mạnh từ thư tín sang hàng hóa, doanh nghiệp đã chuyển hướng sang logistics thương mại điện tử, từng bước thay đổi phương thức vận hành để thích ứng với nhu cầu mới. 

Đây cũng là xu hướng chung của thị trường. Khi sản lượng bưu gửi đã vượt 4,1 tỷ bưu gửi mỗi năm, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp không còn chỉ nằm ở mạng lưới điểm phục vụ hay khả năng chuyển phát, mà ngày càng phụ thuộc vào năng lực xử lý khối lượng lớn đơn hàng, tốc độ giao nhận, công nghệ, dữ liệu và khả năng kết nối với các nền tảng thương mại điện tử.

Nếu trước đây mạng lưới vật lý là nền tảng của hoạt động bưu chính thì nay mạng lưới đó đang được vận hành cùng các hệ thống số. Từ tạo đơn, chia chọn, điều phối phương tiện đến theo dõi hành trình, nhiều công đoạn đã được tự động hóa và quản lý bằng dữ liệu. Kho thông minh, robot, nền tảng quản lý đơn hàng hay các phương thức vận chuyển mới đang từng bước trở thành một phần của hoạt động bưu chính.

Trong một thị trường có khoảng 760 doanh nghiệp, sự thay đổi về mô hình kinh doanh cũng đặt ra yêu cầu về một hành lang pháp lý minh bạch, phù hợp và dễ thực hiện. Việc rà soát, đơn giản hóa và số hóa thủ tục có thể giúp doanh nghiệp giảm nguồn lực dành cho tuân thủ, dành thêm nguồn lực cho công nghệ, mạng lưới và chất lượng dịch vụ, đồng thời tạo điều kiện để các doanh nghiệp mới tham gia thị trường.

Tuy nhiên, thuận lợi hơn về thủ tục phải đi cùng trách nhiệm cao hơn. Khi phương thức quản lý chuyển dần từ tiền kiểm sang hậu kiểm, doanh nghiệp không thể chỉ chờ cơ quan quản lý kiểm tra mà phải chủ động xây dựng hệ thống quản trị rủi ro, bảo đảm an toàn bưu gửi, bảo vệ dữ liệu và quyền lợi của người sử dụng dịch vụ.

Sự phát triển của bưu chính cũng làm xuất hiện ngày càng nhiều điểm giao thoa với thương mại điện tử, logistics, vận tải và các dịch vụ công nghệ. Một đơn hàng có thể được tạo trên nền tảng thương mại điện tử, xử lý tại kho, đóng gói bởi một chủ thể, vận chuyển bởi doanh nghiệp bưu chính và giao qua mạng lưới có sự tham gia của nhiều đối tác.

Trong chuỗi đó, việc xác định rõ đâu là dịch vụ bưu chính, trách nhiệm thuộc về chủ thể nào và được thực hiện ở công đoạn nào ngày càng quan trọng. Đây cũng là một trong những vấn đề được đặt ra trong quá trình sửa đổi Luật Bưu chính, nhằm hạn chế khoảng trống hoặc chồng chéo khi các mô hình kinh doanh mới phát triển.

Đại diện Tổng công ty Bưu điện Việt Nam đánh giá dự thảo đã kế thừa các quy định của Luật Bưu chính năm 2010, đồng thời bổ sung nhiều nội dung phù hợp với thực tiễn phát triển của thị trường. Trong khi đó, đại diện Công ty Giao Hàng Nhanh đề nghị tiếp tục làm rõ việc xác định doanh nghiệp bưu chính trong bối cảnh nhiều doanh nghiệp vận hành chủ yếu trên nền tảng công nghệ, điều phối đơn hàng qua ứng dụng nhưng không sở hữu toàn bộ kho, bưu cục hay điểm phục vụ vật lý. Một số vấn đề về quy định chuyển tiếp, ngưỡng sự cố phải thông báo và cơ chế xử lý bưu gửi nghi vấn cũng cần tiếp tục được nghiên cứu.

Những ý kiến này cho thấy yêu cầu đối với luật mới không chỉ là mở rộng không gian cho công nghệ, mà còn phải xác định rõ trách nhiệm của từng chủ thể trong một chuỗi cung ứng ngày càng nhiều tầng nấc. Robot, UAV, nền tảng số hay các mô hình khai thác mới có thể làm thay đổi phương thức cung cấp dịch vụ, nhưng không làm thay đổi những yêu cầu cốt lõi về an toàn, bảo mật thông tin, chất lượng dịch vụ và trách nhiệm đối với bưu gửi.

Mở phương thức nhưng không mở trách nhiệm vì thế có thể xem là một trong những yêu cầu quan trọng khi xây dựng khung pháp lý cho giai đoạn phát triển mới của ngành bưu chính.

Sau hơn 15 năm, từ khoảng 40 doanh nghiệp lên 760 doanh nghiệp, từ doanh thu khoảng 4.000 tỷ đồng lên hơn 87.000 tỷ đồng và từ 330 triệu lên hơn 4,1 tỷ bưu gửi, bưu chính đã không còn là lĩnh vực chủ yếu gắn với thư tín. Ngành đang trở thành một hạ tầng kết nối hàng hóa của nền kinh tế số, nơi mỗi bưu gửi vừa có hành trình vật lý vừa có một “hành trình số” đi cùng.

Sự thay đổi đó đặt ra yêu cầu để pháp luật không chỉ theo kịp quy mô thị trường mà còn phải theo kịp cách thức vận hành mới. Khi dữ liệu ngày càng bao phủ toàn bộ hành trình của bưu gửi, công nghệ ngày càng tham gia sâu vào khai thác và các mô hình kinh doanh ngày càng đa dạng, khuôn khổ pháp lý cũng cần đủ rõ để xác định trách nhiệm, đủ linh hoạt để khuyến khích đổi mới và đủ chặt chẽ để bảo đảm an toàn.