Bộ trưởng Bộ KH&CN Vũ Hải Quân: AI Việt Nam cần những người trẻ dám theo đuổi bài toán khó

Đưa AI từ phòng thí nghiệm vào đời sống

Chiều 5/11, tại Ngày hội Trí tuệ nhân tạo Việt Nam (AI4VN 2026), trước hàng trăm sinh viên, nhà nghiên cứu và chuyên gia công nghệ, Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân chia sẻ câu chuyện hơn 20 năm học tập, nghiên cứu trong lĩnh vực khoa học máy tính và trí tuệ nhân tạo (AI).

Bộ trưởng cho biết những ngày đầu tiếp cận AI, ông từng tìm hiểu cách xây dựng mô hình 3D, nghiên cứu dịch máy khi học tập ở nước ngoài. Sau khi trở về Việt Nam, ông thành lập phòng thí nghiệm đầu tiên trong nước về dịch máy.

Tuy nhiên, với hơn 10 năm không trực tiếp làm chuyên môn, ông thừa nhận có những vấn đề kỹ thuật trong lĩnh vực AI hiện nay mình không còn theo kịp. Trải nghiệm đó cũng là điều ông muốn chia sẻ với các sinh viên: Trong bối cảnh công nghệ thay đổi từng ngày, không ai có thể đứng yên nếu không muốn bị tụt lại phía sau.

Theo Bộ trưởng, học tập không dừng lại ở giảng đường hay một tấm bằng. Người làm khoa học, công nghệ cần duy trì tinh thần học hỏi, thường xuyên cập nhật kiến thức và sẵn sàng tiếp cận những lĩnh vực mới. Sinh viên Việt Nam hiện có nhiều cơ hội tiếp xúc với công nghệ thông qua các nhóm nghiên cứu, diễn đàn trao đổi và sự kiện kết nối. Điều quan trọng là chủ động đặt câu hỏi, tận dụng cơ hội để tìm hiểu và kiên trì theo đuổi những bài toán khó.

Người đứng đầu ngành khoa học và công nghệ kỳ vọng AI4VN tiếp tục đổi mới, mở rộng quy mô trong những năm tới, không chỉ là nơi chia sẻ tri thức mà còn truyền cảm hứng nghiên cứu, sáng tạo và theo đuổi khoa học, công nghệ cho thế hệ trẻ.

Nhìn lại chặng đường phát triển của AI4VN, PGS.TS Bùi Thế Duy, Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội, nhắc lại hơn tám năm trước, cũng tại hội trường của Đại học Quốc gia Hà Nội, chương trình AI4Life lần đầu được tổ chức. Khi ấy, AI chủ yếu hiện diện trong các phòng thí nghiệm và hội thảo khoa học.

Những người khởi xướng lựa chọn tên gọi AI4Life với mong muốn đưa trí tuệ nhân tạo vào cuộc sống, tạo không gian để nhà nghiên cứu gặp gỡ doanh nghiệp, cùng tìm lời giải cho các vấn đề thực tiễn. Tuy nhiên, tốc độ công nghệ đi vào đời sống nhanh hơn nhiều so với hình dung ban đầu.

Ông Duy dẫn ví dụ từ cuộc thi AI Arena tại ngày hội năm nay. Trong khoảng 20 phút, sinh viên có thể sử dụng AI xây dựng một phần mềm ngay trên sân khấu, trong khi trước đây công việc tương tự có thể mất nhiều tuần. Khả năng rút ngắn khoảng cách từ ý tưởng đến sản phẩm đang đặt ra những yêu cầu mới đối với hoạt động đào tạo, nghiên cứu và phát triển tại các trường đại học, doanh nghiệp.

Theo ông, AI không chỉ thay đổi cách thức thực hiện công việc mà còn buộc các cơ sở đào tạo phải nhìn lại cách trang bị kiến thức, kỹ năng cho người học. Nhà trường cần giúp sinh viên biết khai thác công nghệ, đồng thời có đủ nền tảng để đánh giá, kiểm soát và phát triển những sản phẩm do AI hỗ trợ tạo ra.

Ông kỳ vọng AI4VN tiếp tục duy trì vai trò kết nối giới nghiên cứu với doanh nghiệp, giúp giảng viên, sinh viên tiếp cận những bài toán thực tế và tìm ra các hướng ứng dụng mới phù hợp với nhu cầu tại Việt Nam.

Cùng quan điểm về vai trò kết nối, bà Bùi Thanh Vân, Thư ký tòa soạn Báo VnExpress, Trưởng ban tổ chức AI4VN, cho biết chương trình tiếp tục hướng tới xây dựng diễn đàn chung cho các cơ quan quản lý, nhà trường và doanh nghiệp trong hệ sinh thái AI.

Trong đó, Nhà nước giữ vai trò định hướng chiến lược, xây dựng khung chính sách; các trường đại học đảm nhiệm đào tạo nhân lực, nghiên cứu nền tảng; doanh nghiệp đưa công nghệ vào sản xuất, kinh doanh và thương mại hóa các sản phẩm. Sự phối hợp giữa ba chủ thể được kỳ vọng góp phần hình thành năng lực công nghệ AI của Việt Nam.

Tác nhân AI mở rộng khả năng làm việc của con người

Từ góc nhìn của Meta, bà Seher Syed, Quản lý chính sách về AI và Reality Labs khu vực châu Á - Thái Bình Dương, cho biết khoảng 3,6 tỷ người sử dụng ít nhất một dịch vụ của tập đoàn mỗi ngày. Thông qua những ứng dụng quen thuộc, Meta hướng tới đưa AI vào các hoạt động thường ngày, từ tìm kiếm thông tin đến hỗ trợ sắp xếp lịch trình.

Bà đưa ra ví dụ về một người chuẩn bị cho chuyến đi. Thay vì tự tìm kiếm từng dịch vụ, người dùng có thể giao cho tác nhân AI tìm chuyến bay, khách sạn và dịch vụ thuê xe thông qua các ứng dụng được kết nối. Sau khi người dùng xem xét, phê duyệt từng lựa chọn, hệ thống có thể hỗ trợ đặt dịch vụ và tổng hợp lịch trình, bao gồm mã xác nhận, địa chỉ và thời gian.

Theo đại diện Meta, đây là bước chuyển từ AI đóng vai trò cung cấp thông tin sang hệ thống có khả năng hỗ trợ thực hiện công việc, qua đó mở rộng cách con người tương tác với công nghệ.

Trong lĩnh vực doanh nghiệp, ông Trịnh Xuân Tuân, Giám đốc Khoa học dữ liệu MoMo, cho rằng AI đang giúp rút ngắn đáng kể thời gian phát triển phần mềm và xử lý dữ liệu. Nếu lập trình viên có thể viết mã nhanh gấp đôi nhờ AI, doanh nghiệp cũng có cơ hội đưa sản phẩm đến tay khách hàng nhanh hơn.

Ông minh họa bằng hệ thống tác nhân phân tích dữ liệu MOAT tại MoMo. Trước đây, khi bộ phận nghiệp vụ cần tìm câu trả lời từ dữ liệu, họ phải gửi yêu cầu cho chuyên viên phân tích. Hai bên trao đổi để làm rõ câu hỏi, sau đó chuyên viên viết truy vấn, phân tích và trả kết quả.

Với MOAT, nhân viên nghiệp vụ có thể trực tiếp đặt câu hỏi, hệ thống tự tạo truy vấn và đưa ra câu trả lời. Thời gian xử lý từ nhiều ngày được rút xuống còn vài phút. Nhờ đó, chuyên viên dữ liệu có thêm thời gian dành cho những công việc phân tích chuyên sâu và cải tiến hệ thống.

Tuy nhiên, khi AI ngày càng có khả năng tự thực hiện nhiều công đoạn, vấn đề quản lý quyền tự chủ của công nghệ cũng trở nên quan trọng.

Ông Nguyễn Quang Minh, Giám đốc Trung tâm Tư vấn và Đổi mới sáng tạo AI, FPT Smart Cloud, cho rằng doanh nghiệp cần xác định rõ những công việc AI được phép tự xử lý và những tình huống phải chuyển lại cho con người quyết định.

Theo ông, doanh nghiệp nên bắt đầu từ những nhiệm vụ có mức độ rủi ro thấp như theo dõi, tổng hợp thông tin, sau đó từng bước cho phép AI đề xuất phương án để nhân viên xem xét. Kết quả thử nghiệm và mức độ rủi ro của từng công việc sẽ là căn cứ để mở rộng quyền tự chủ.

Điều này cũng làm thay đổi kỹ năng của người lao động. Thay vì chỉ thực hiện từng thao tác, người sử dụng cần biết xác định mục tiêu, mô tả rõ kết quả mong muốn, thiết lập giới hạn và chịu trách nhiệm đối với những quyết định quan trọng.

Khơi dậy tiềm năng, tôn vinh tài năng AI Việt

Chia sẻ với sinh viên, TS Nguyễn Hà Phong, nhà nghiên cứu tại Qualcomm AI Research Việt Nam, kể về hành trình đến với AI bắt đầu từ niềm yêu thích robot khi còn là sinh viên ngành cơ điện tử tại Đại học Bách khoa Hà Nội.

Bước ngoặt đến từ đồ án tốt nghiệp, khi ông viết phần mềm tính toán cho một robot hàn sáu bậc tự do. Lần đầu trực tiếp làm việc với robot đã khơi gợi mong muốn tìm hiểu sâu hơn về các hệ thống điều khiển.

Từ những bài toán giúp robot nhận biết môi trường xung quanh, ông chuyển sang nghiên cứu thị giác máy tính, sau đó là tái tạo cảnh 3D trong thời gian làm tiến sĩ tại Đại học Oulu, Phần Lan. Hiện ông trở lại với lĩnh vực robot, dẫn dắt nhóm nghiên cứu về mô hình thế giới và học máy cho robot tại Việt Nam.

Từ trải nghiệm của mình, TS Phong cho rằng người làm AI không nhất thiết phải xuất phát từ ngành tin học. Điều quan trọng là niềm đam mê, sự kiên trì và khả năng tích lũy kiến thức để theo đuổi lĩnh vực đã lựa chọn.

Ông cũng lưu ý, dù AI có thể giúp viết mã và chạy thử mô hình nhanh hơn, người học vẫn cần hiểu bản chất đoạn mã thực hiện công việc gì, mô hình vận hành ra sao và có thể cải tiến ở đâu. Kiến thức nền tảng và khả năng hiểu sâu công nghệ sẽ là lợi thế quan trọng của nhân lực trong tương lai.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Lê Trung Hiếu, Giám đốc Sản phẩm FPT IS, khuyến khích sinh viên sử dụng AI để thử sức với những bài toán mà doanh nghiệp và cộng đồng đang cần lời giải. Thay vì chỉ học công nghệ qua lý thuyết, sinh viên có thể lựa chọn một vấn đề thực tế, xây dựng sản phẩm và kiểm chứng hiệu quả ứng dụng.

Theo ông, khi tác nhân AI ngày càng đảm nhiệm được nhiều công đoạn, doanh nghiệp sẽ cần những người có khả năng làm chủ toàn trình phát triển sản phẩm, theo dõi kết quả do AI tạo ra và chịu trách nhiệm về chất lượng cuối cùng.

Trong khuôn khổ sự kiện, Ban tổ chức trao Giải thưởng Trí tuệ nhân tạo Việt Nam - AI Awards 2026, vinh danh ba giải pháp AI xuất sắc, ba sản phẩm AI xuất sắc, năm tài năng AI Việt và năm doanh nghiệp phát triển AI tiêu biểu.

Ở hạng mục Giải pháp AI xuất sắc, ba đơn vị được vinh danh gồm FPT Smart Cloud với nền tảng FPT AI Factory; Elcom với hệ sinh thái giao thông thông minh Elcom ITS và MoMo với giải pháp Xây dựng và bảo vệ niềm tin số bằng AI.

Ba sản phẩm AI xuất sắc gồm Doctranslate.io của ThinkPrompt, hệ điều hành doanh nghiệp AI BrainOS của AIZ và nền tảng Kyta Platform của FPT IS.

Ở hạng mục Tài năng AI Việt, năm cá nhân được vinh danh gồm Lê Trung Hiếu (FPT IS), Nguyễn Hà Phong (Qualcomm AI Research), Nguyễn Tiến Đồng (CMC OpenAI), Lê Duy Dũng (Đại học VinUni) và Nguyễn Xuân Khánh (Đại học Oulu, Phần Lan).

Năm doanh nghiệp nhận giải Doanh nghiệp AI tiêu biểu gồm Elcom, CMC OpenAI, MoMo, Zalo Platforms và Minh Phúc Transformation.