Siết thực thi để bảo vệ tài sản trí tuệ trong kỷ nguyên số

Từ chiến dịch cao điểm đến quyết tâm bảo vệ SHTT

Sau gần hai tháng triển khai Công điện số 38/CĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về tập trung đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền SHTT, bức tranh thực thi quyền SHTT tại Việt Nam đã ghi nhận nhiều chuyển biến rõ nét. Hàng nghìn vụ việc vi phạm được phát hiện, xử lý; Hàng chục vụ án hình sự được khởi tố; Nhiều website vi phạm bản quyền bị chặn truy cập. Không chỉ dừng lại ở một đợt cao điểm, kết quả này còn đặt nền móng cho việc hình thành cơ chế thực thi quyền SHTT thường xuyên, hiệu quả hơn trong bối cảnh nền kinh tế số phát triển mạnh.

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, từ ngày 7/5 đến ngày 24/6/2026, các lực lượng chức năng trên cả nước đã phát hiện 3.312 vụ việc có dấu hiệu xâm phạm quyền SHTT. Trong đó, 2.756 vụ đã bị xử lý hành chính với tổng số tiền xử phạt hơn 31,4 tỷ đồng; Giá trị hàng hóa vi phạm bị phát hiện gần 120 tỷ đồng; 2.764 tổ chức, cá nhân bị xử lý theo quy định.

Đặc biệt, công tác xử lý hình sự có bước chuyển biến đáng kể. Trong thời gian cao điểm, các cơ quan tiến hành tố tụng đã khởi tố 85 vụ án hình sự liên quan đến xâm phạm quyền SHTT. Trong đó, 74 vụ liên quan đến xâm phạm quyền đối với nhãn hiệu và chỉ dẫn địa lý theo Điều 226 Bộ luật Hình sự; 11 vụ liên quan đến quyền tác giả, quyền liên quan theo Điều 225. Đây là con số cho thấy quyết tâm nâng cao hiệu lực thực thi pháp luật, nhất là trong bối cảnh các hành vi sản xuất, kinh doanh hàng giả, hàng nhái và vi phạm bản quyền ngày càng diễn biến phức tạp, gây ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường đầu tư, hoạt động đổi mới sáng tạo và quyền lợi của người tiêu dùng.

Nếu trước đây các hành vi xâm phạm quyền SHTT chủ yếu diễn ra trên thị trường truyền thống thì hiện nay, môi trường số đang trở thành “điểm nóng” mới. Theo thống kê của Bộ Khoa học và Công nghệ, chỉ trong thời gian triển khai Công điện số 38/CĐ-TTg, các cơ quan chức năng đã chặn truy cập 2.102 website vi phạm, gồm 534 website phim lậu, 218 website truyện lậu, 21 website kinh doanh có dấu hiệu xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp và 1.329 website phát sóng bóng đá trái phép. Đáng chú ý, lần đầu tiên cơ quan điều tra đã khởi tố vụ án xâm phạm quyền tác giả đối với phần mềm máy tính. Đây được xem là dấu mốc quan trọng, phản ánh xu hướng mở rộng phạm vi xử lý sang các hành vi vi phạm trên không gian mạng, nơi việc sao chép, phát tán trái phép các sản phẩm trí tuệ diễn ra ngày càng phổ biến.

Theo các chuyên gia, khi nền kinh tế số phát triển, tài sản trí tuệ ngày càng trở thành nguồn lực quan trọng của doanh nghiệp. Nếu không có cơ chế bảo vệ hiệu quả, động lực đầu tư cho nghiên cứu, đổi mới sáng tạo sẽ bị suy giảm, ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực cạnh tranh quốc gia.

Một trong những điểm nổi bật của đợt cao điểm là sự phối hợp chặt chẽ giữa các lực lượng Công an, Quản lý thị trường, Hải quan, Thanh tra khoa học và công nghệ cùng chính quyền các địa phương.

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, số vụ xử lý hành chính trong giai đoạn này cao gấp 3,1 lần mức trung bình của một tháng trong năm 2025. Tất cả các Bộ, ngành và địa phương đều vượt mục tiêu tăng tối thiểu 20% số vụ xử lý so với cùng kỳ năm trước. Riêng lực lượng Quản lý thị trường đã kiểm tra 4.701 vụ, phát hiện và xử lý 3.730 vụ vi phạm, đồng thời chuyển 37 vụ có dấu hiệu tội phạm sang cơ quan điều tra.

Nhiều địa phương như Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Hải Phòng, Hưng Yên, Ninh Bình ghi nhận kết quả nổi bật khi đồng loạt thành lập các tổ công tác liên ngành, tăng cường kiểm tra thị trường, phát hiện và xử lý các hành vi kinh doanh hàng giả, hàng hóa xâm phạm quyền SHTT. Theo đánh giá của Bộ Khoa học và Công nghệ, kết quả đạt được không chỉ thể hiện ở số lượng vụ việc được phát hiện mà còn cho thấy hiệu quả của cơ chế phối hợp giữa các lực lượng thực thi. Việc chia sẻ thông tin, hỗ trợ chuyên môn và xử lý nhanh các vụ việc đã góp phần nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trên phạm vi cả nước.

Cuộc đua giữa công nghệ và thực thi pháp luật

Có thể thấy, SHTT không còn là câu chuyện bảo hộ quyền hay xử lý vi phạm đơn thuần. Trong kỷ nguyên số, đây đã trở thành một trong những yếu tố quyết định năng lực đổi mới sáng tạo, sức cạnh tranh của nền kinh tế và khả năng tự chủ công nghệ của mỗi quốc gia. Chính vì vậy, Việt Nam đang chuyển mạnh từ tư duy “bảo hộ quyền” sang xây dựng một hệ sinh thái thực thi hiện đại, nơi công nghệ và pháp luật cùng song hành để bảo vệ tài sản trí tuệ.

Những chuyển động mạnh mẽ trong năm 2026 cho thấy sự thay đổi rõ nét về tư duy này. Ngày 30/1/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị số 02/CT-TTg về tăng cường thực thi quyền SHTT, giao 14 nhóm nhiệm vụ cụ thể cho các Bộ, ngành và địa phương. Không chỉ tập trung xử lý các hành vi vi phạm, Chỉ thị còn đặt mục tiêu xây dựng cơ sở dữ liệu, ứng dụng công nghệ số, tăng cường phối hợp liên ngành và từng bước hình thành cơ chế thực thi hiện đại, đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế số.

Chưa đầy bốn tháng sau, ngày 5/5/2026, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng tiếp tục ký Công điện hỏa tốc số 38/CĐ-TTg, yêu cầu mở đợt cao điểm đấu tranh, ngăn chặn và xử lý hành vi xâm phạm quyền SHTT trên phạm vi toàn quốc với tinh thần “không có vùng cấm, không có ngoại lệ”. Đây không chỉ là một chiến dịch xử lý vi phạm mà còn là phép thử đối với năng lực thực thi của cả hệ thống.

Kết quả bước đầu cho thấy những chuyển biến tích cực. Tuy nhiên, điều quan trọng hơn những con số là sự thay đổi trong cách tiếp cận. Nếu trước đây, SHTT thường được nhìn nhận như một lĩnh vực pháp lý chuyên ngành thì nay đã được đặt trong mối liên hệ trực tiếp với chiến lược phát triển đất nước.

Tôn trọng sáng tạo từ thể chế đến thực thi

Dấu mốc quan trọng là ngày 17/6/2026, khi Bộ Chính trị ban hành Kết luận số 51-KL/TW về đẩy mạnh công tác SHTT phục vụ phát triển kinh tế - xã hội trong tình hình mới. Lần đầu tiên, SHTT được xác định là nguồn lực quốc gia, là yếu tố cốt lõi để tự chủ chiến lược, nâng cao năng lực cạnh tranh thương mại quốc tế, đồng thời gắn với cả vấn đề an ninh và uy tín quốc gia.

Theo định hướng này, tư duy quản lý hành chính sẽ được chuyển mạnh sang xây dựng hệ sinh thái SHTT, trong đó quyền SHTT không chỉ được xác lập và bảo hộ mà còn được khai thác, thương mại hóa và bảo vệ hiệu quả. Nội dung này cũng được lồng ghép vào chiến lược phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.

Một điểm đáng chú ý khác là Kết luận số 51-KL/TW không chỉ đề cập đến khía cạnh pháp luật mà còn đặt ra yêu cầu xây dựng văn hóa tôn trọng sáng tạo trong toàn xã hội. Từ việc sử dụng phần mềm có bản quyền, chống đạo văn trong nghiên cứu, đến bảo vệ quyền tác giả, sáng chế và kiểu dáng công nghiệp đều được coi là chuẩn mực đạo đức trong học thuật và kinh doanh.

Theo nhiều chuyên gia, đây là bước chuyển quan trọng bởi trong nền kinh tế tri thức, sức cạnh tranh không chỉ đến từ công nghệ mà còn từ niềm tin rằng những giá trị sáng tạo sẽ được bảo vệ. Bên cạnh việc hoàn thiện thể chế, yêu cầu cấp bách hiện nay là nâng cao năng lực thực thi, nhất là trên môi trường số. Thực tế cho thấy, các hành vi xâm phạm quyền SHTT đang dịch chuyển mạnh từ thị trường truyền thống sang không gian mạng. Hàng giả, hàng nhái không chỉ xuất hiện tại các chợ hay trung tâm thương mại mà còn được rao bán trên các sàn thương mại điện tử; Tình trạng sao chép phần mềm, phát tán phim, sách, âm nhạc trái phép hay vi phạm bản quyền nội dung số diễn ra với tốc độ ngày càng nhanh và có yếu tố xuyên biên giới.

Điều đó đặt ra yêu cầu hệ thống thực thi cũng phải thay đổi. Theo ông Trần Lê Hồng - Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ), quyết tâm chính trị từ cấp cao nhất cùng các hành động quyết liệt thời gian qua là lời khẳng định rõ ràng về việc Việt Nam đang xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, công bằng và tôn trọng sáng tạo - nền tảng quan trọng cho phát triển nhanh và bền vững.

Để đáp ứng yêu cầu mới, các cơ quan chức năng đang đẩy nhanh xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về thực thi quyền SHTT, phục vụ chia sẻ thông tin giữa các lực lượng thực thi và hỗ trợ phát hiện, xử lý vi phạm nhanh hơn. Đồng thời, các quy định về xử lý vi phạm hành chính và Bộ luật Hình sự cũng đang được nghiên cứu sửa đổi nhằm mở rộng phạm vi điều chỉnh, tăng tính răn đe đối với các hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan và sở hữu công nghiệp trên môi trường số. Cùng với đó là định hướng nghiên cứu cơ chế tài phán chuyên sâu, tăng cường năng lực cho các tòa án chuyên trách về SHTT theo tinh thần Kết luận số 51-KL/TW. Đây được xem là nền tảng để rút ngắn thời gian giải quyết tranh chấp, nâng cao tính thống nhất trong xét xử và tạo niềm tin cho doanh nghiệp, nhà đầu tư.

Có thể nói, cuộc đua trong lĩnh vực bản quyền hiện nay là cuộc chạy đua giữa sự phát triển của công nghệ với năng lực hoàn thiện pháp luật và tổ chức thực thi. Khi trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các nền tảng số liên tục tạo ra những mô hình kinh doanh mới, hệ thống bảo hộ SHTT cũng phải liên tục đổi mới để theo kịp thực tiễn.