Ngân hàng Thế giới (World Bank) và IMF cảnh báo rủi ro lạm phát và thiệt hại tỷ USD từ siêu El Niño
Hiện tượng El Niño đang đặt ra rủi ro lớn cho nền kinh tế Việt Nam khi không chỉ đe dọa trực tiếp hoạt động sản xuất nông nghiệp mà còn tác động mạnh lên lạm phát và tăng trưởng GDP. Theo phân tích từ Ngân hàng Thế giới cùng các định chế tài chính quốc tế, khu vực nông thôn và nhóm thu nhập thấp sẽ chịu tổn thất nặng nề nhất nếu các giải pháp ứng phó không được triển khai từ sớm.
Thiệt hại sản xuất nông nghiệp lan rộng thành áp lực lạm phát vĩ mô
Theo dữ liệu tổng hợp từ Ngân hàng Thế giới, Việt Nam đã trải qua bốn đợt hạn hán nghiêm trọng gắn liền với hiện tượng El Niño trong gần hai thập niên qua, gây ra tổng thiệt hại kinh tế ước tính hơn 1,4 tỷ USD và làm ảnh hưởng khoảng 582.000 ha đất nông nghiệp. Trong đó, đợt hạn hán kéo dài 18 tháng từ năm 2014 đến năm 2016 được ghi nhận là nghiêm trọng nhất trên mọi chỉ tiêu. Lượng mưa và lưu lượng nước trên các dòng sông thời kỳ này chỉ đạt mức 50% đến 70% so với trung bình, kéo theo thiệt hại kinh tế lên tới 674 triệu USD, cao gấp hơn 4 lần đợt năm 2004 đến 2005 và gấp 5 lần đợt năm 2010. Nếu xét trên diện tích bị ảnh hưởng, thiệt hại của hai đợt mạnh nhất cũng vượt trội hoàn toàn với mức 3.708 USD mỗi ha trong giai đoạn 1997 đến 1998 và 3.064 USD mỗi ha trong giai đoạn 2014 đến 2016. Về mặt địa lý, Tây Nguyên và Nam Trung Bộ là hai khu vực chịu tác động thường xuyên nhất, trong khi Đồng bằng sông Cửu Long chịu ảnh hưởng nặng nề trong hai đợt siêu El Niño mạnh nhất.
Hoạt động sản xuất nông nghiệp và thủy sản đang đối mặt với nguy cơ sụt giảm sản lượng nghiêm trọng. Báo cáo của công ty quản lý quỹ Dynam Capital phát hành tháng 10/2026 chỉ ra rằng khoảng 350.000 ha lúa đông xuân tại Đồng bằng sông Cửu Long đang được cảnh báo có rủi ro thiếu nước ngọt. Nhìn lại đợt El Niño từ năm 2015 đến 2016, sản lượng lúa của Việt Nam và Thái Lan đều sụt giảm hơn 10%, sản lượng cà phê của Việt Nam cũng hao hụt khoảng 10%. Đối với ngành thủy sản, rủi ro lớn nhất đến từ hiện tượng xâm nhập mặn khi đợt hạn hán trước đây đã khiến nước mặn lấn sâu 90 km vào đất liền và làm nhiễm mặn khoảng 70.000 ha diện tích nuôi trồng.
Tác động từ chuỗi cung ứng nông nghiệp đang dần lan rộng ra toàn bộ nền kinh tế và phản ánh trực tiếp vào các chỉ số vĩ mô. Báo cáo của Allianz Research công bố tháng 7/2026 nhấn mạnh đợt El Niño hiện tại cần được nhìn nhận như một sự kiện kinh tế vĩ mô có khả năng làm thay đổi lạm phát, dòng chảy thương mại, chuỗi cung ứng và lợi nhuận của các doanh nghiệp. Dữ liệu từ Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) cho thấy một đợt El Niño điển hình sẽ đẩy giá lương thực toàn cầu tăng khoảng 5% trong vòng một năm. Đối với nền kinh tế Việt Nam, nơi thực phẩm chiếm tới 35% rổ tính chỉ số giá tiêu dùng CPI, các chuyên gia từ Allianz dự báo tác động tích lũy của hiện tượng này có thể đẩy lạm phát tăng thêm khoảng 1,3 điểm %.
Nguy cơ sụt giảm phúc lợi xã hội và khuyến nghị hành động khẩn cấp từ ADB
Bên cạnh áp lực lạm phát, tăng trưởng kinh tế chung cũng đứng trước rủi ro suy giảm đáng kể. Văn phòng Nghiên cứu Kinh tế vĩ mô ASEAN cộng 3 (AMRO) nhận định trong kịch bản bất lợi nhất, tốc độ tăng trưởng của toàn khu vực ASEAN bao gồm Việt Nam vào năm 2027 sẽ thấp hơn 0,2 điểm % so với dự báo cơ sở. Đáng chú ý, thiên tai có xu hướng nới rộng khoảng cách thu nhập giữa các tầng lớp trong xã hội. Các chuyên gia AMRO khuyến nghị không nên chỉ nhìn vào mức thiệt hại trung bình của toàn khu vực vì những con số tổng gộp này có thể che khuất các khoản tổn thất khổng lồ tại từng vùng sản xuất chuyên canh và trên nhóm hộ gia đình có thu nhập thấp. Dữ liệu mô phỏng từ Ngân hàng Thế giới củng cố thêm nhận định này khi cho thấy một đợt El Niño mạnh sẽ làm giảm 3,5% phúc lợi của các hộ gia đình nông thôn Việt Nam, cao hơn mức giảm 2,7% ở khu vực thành thị. Đặc biệt, nhóm 20% dân số nghèo nhất sẽ chịu mức suy giảm phúc lợi lên tới 4,9%, vượt xa mức bình quân chung là 3,9%.
Bài học từ bốn mùa khô trước đây cho thấy mức độ thiệt hại phụ thuộc rất lớn vào thời gian kéo dài của El Niño và khu vực địa lý chịu ảnh hưởng. Việc kết hợp đồng bộ nhiều giải pháp ứng phó sẽ mang lại hiệu quả bảo vệ GDP cao hơn hẳn so với việc áp dụng các biện pháp đơn lẻ. Đối với lĩnh vực nông nghiệp, ưu tiên hàng đầu là hỗ trợ nông dân tiếp cận nhanh các giống cây trồng chịu hạn và chịu nhiệt, đặc biệt là diện tích lúa phụ thuộc vào nước mưa. Cùng với đó, các cơ quan chức năng cần liên tục cập nhật khuyến cáo gieo trồng và tưới tiêu theo dự báo thời tiết mùa vụ, trong khi ngành thủy sản cần chuyển đổi sang các loài sinh vật ít nhạy cảm hơn với độ mặn.
Ở cấp độ điều hành vĩ mô, các khoản hỗ trợ tài chính dựa trên dự báo và các nguồn tín dụng dự phòng cần được thu xếp, chuẩn bị từ sớm. Chính sách tiền tệ cũng cần có sự phân định rõ ràng giữa cú sốc giá lương thực, năng lượng do yếu tố thời tiết gây ra với xu hướng lạm phát cơ bản của nền kinh tế. Theo nhận định từ các chuyên gia Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) trong báo cáo Triển vọng Phát triển châu Á phát hành tháng 9/2026, điểm cốt lõi quyết định khả năng chống chịu của nền kinh tế là chính phủ, cộng đồng doanh nghiệp và người dân phải hành động ngay từ bây giờ để phòng ngừa rủi ro, thay vì chờ đợi đến khi các hiện tượng thời tiết cực đoan thực sự bùng phát.
