Chuyển giao quyền lực tại doanh nghiệp gia đình: Cuộc đánh đổi khốc liệt giữa chữ 'hiếu' và sự tồn vong của tổ chức

Tách bạch tình thân, thiết lập luật chơi minh bạch trong điều hành

Tại phiên thảo luận chuyên sâu của sự kiện SME Forum 2026 do bà Nguyễn Thị Minh Giang, Tổng Giám đốc Newing, Thành viên HĐQT GELEX điều phối, sự thật về quá trình chuyển giao thế hệ đã được bóc tách. Lựa chọn giữa gia đình và công ty luôn là phép thử lớn đối với những người kế nghiệp.

Ông Pierre Pang, Tổng Giám đốc Tập đoàn MAMEE, doanh nghiệp gia đình hơn 50 năm tuổi tại Malaysia với doanh thu 1,5 tỷ RM, khẳng định nguyên tắc cốt lõi là đặt công ty lên hàng đầu. Đối với vị CEO F3 này, điều đó đồng nghĩa với việc đưa ra những quyết định khốc liệt, từ chối nhượng bộ những người anh em họ không tuân thủ chính sách chung.

Đồng quan điểm, ông Vũ Hùng Sơn, Phó Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng Giám đốc Bảo Tín Mạnh Hải chia sẻ thực tế đầy áp lực khi tiếp quản doanh nghiệp 30 năm tuổi của gia đình. Sau hơn 10 năm làm việc tại cơ quan nhà nước, ông Sơn trở về và đối mặt với thực trạng quản trị thiếu nhất quán, nơi các vị trí then chốt đều do người nhà nắm giữ dựa trên niềm tin thay vì năng lực.

Trước khi chính thức tiếp quản, ông Sơn đã yêu cầu tổ chức một cuộc họp chiến lược nội bộ gia đình để thiết lập kế hoạch kinh doanh rõ ràng trong 5 đến 10 năm tới. Ông đưa ra yêu cầu tiên quyết là phải chuyển giao toàn quyền quyết định, bao gồm cả cổ phần, để tránh tình trạng thế hệ trước tác động ngầm qua các công thần.

Việc thực thi kỷ luật nội bộ bắt đầu bằng những quyết định chuẩn hóa nhân sự, áp dụng tiêu chuẩn đánh giá chung cho tất cả mọi người, kể cả người nhà. Dù đối mặt với sự không hài lòng từ cha mẹ và mang tiếng không hiếu thuận, CEO Bảo Tín Mạnh Hải nhấn mạnh đây là bước đi bắt buộc để đưa doanh nghiệp vận hành theo chuẩn mực chuyên nghiệp.

Thay đổi văn hóa: Áp lực từ cái bóng của người sáng lập

Sự va đập giữa hai thế hệ không chỉ nằm ở bài toán nhân sự mà còn ở hệ tư tưởng quản trị. Bà Vưu Lệ Quyên, Giám đốc Điều hành Biti's, người có 22 năm gắn bó với doanh nghiệp được thành lập từ năm 1982, kể lại hành trình thay đổi văn hóa tổ chức.

Cha của bà Quyên, người gây dựng Biti's, điều hành doanh nghiệp với kỷ luật thép và phong cách áp đặt từ trên xuống. Sự quyết liệt này từng thể hiện qua việc ông cho nghỉ việc 22 trên tổng số 23 nhân sự công nghệ thông tin ngay sau khi dự án ERP vận hành thành công. Môi trường áp lực cao dẫn đến những mâu thuẫn gia đình bị mang vào công việc và ngược lại.

Năm 2018, sau thành công của dự án Biti's Hunter, bà Quyên quyết định thay đổi toàn bộ triết lý vận hành. Bà mời chuyên gia từ Bhutan để triển khai dự án Happy Biti's, lấy trí tuệ cảm xúc và hạnh phúc làm nền tảng quản trị. Quyết định này vấp phải sự phản đối dữ dội từ thế hệ sáng lập. Tuy nhiên, việc chuyển đổi từ văn hóa sợ hãi sang văn hóa đồng thuận là cách thiết thực để duy trì một tổ chức 9.000 nhân sự phát triển bền vững.

Đối với những thế hệ F3 mong muốn tự lập và chối bỏ áp lực từ công ty gia đình, bà Quyên đưa ra lời khuyên thực tế. Thay vì vội vã tách ra khởi nghiệp, những người trẻ nên thử sức tự vận hành một dự án độc lập. Trải nghiệm khó khăn khi xây dựng tổ chức từ con số không sẽ giúp thế hệ kế thừa thấu hiểu và trân trọng những nỗ lực của thế hệ sáng lập.

Chấp nhận rủi ro đầu tư để tìm kiếm đột phá

Việc gìn giữ di sản là con dao hai lưỡi. Theo ông Pierre Pang, di sản mang lại sự ổn định nhưng sẽ trở thành rủi ro nếu doanh nghiệp dùng nó để áp đặt cho tương lai. Tại MAMEE, giá trị cốt lõi được định hình từ năm 1971 qua nguyên tắc 4 chữ I gồm Integrity (Sự chính trực), Involvement (Sự tham gia), Intensity (Cường độ) và Innovation (Đổi mới) luôn được giữ vững. Tuy nhiên, chiến lược thực thi phải thay đổi liên tục.

Bài học từ khóa học quản lý tại Harvard đã giúp ông Pierre nhận ra một thực tế là các tập đoàn lớn thường tự làm thui chột sự đổi mới mang tính đột phá từ bên trong, do nguồn lực bị cuốn vào các chỉ tiêu doanh số ngắn hạn.

Nhận thấy xu hướng chuyển dịch sang các sản phẩm lành mạnh, thay vì ép bộ máy cũ nghiên cứu sản phẩm mới, MAMEE đã đầu tư vào các công ty khởi nghiệp sản xuất mì và khoai tây chiên tốt cho sức khỏe tại Mỹ từ 10 năm trước. Kết quả, các khoản đầu tư này hiện được định giá hàng trăm triệu USD. Mỹ trở thành thị trường xuất khẩu lớn của MAMEE với sản lượng 100 container mỗi tháng, mở đường cho kế hoạch xây dựng nhà máy trực tiếp tại quốc gia này.

Chuyển giao thế hệ không chỉ là việc trao lại chức danh. Nó đòi hỏi thế hệ đi trước phải thực sự buông bỏ quyền lực, và thế hệ đi sau phải có bản lĩnh thiết lập luật chơi minh bạch, đưa tổ chức bước sang chu kỳ tăng trưởng mới.