Tạo đột phá hạ tầng cao tốc, định hình không gian tăng trưởng mới

Dùng vốn nhà nước để dẫn dắt nguồn lực xã hội

Ngày 29/9, Bộ Xây dựng tổ chức Hội nghị xúc tiến đầu tư phát triển đường bộ cao tốc giai đoạn 2026 - 2030 với sự tham dự của gần 170 đại biểu đến từ các cơ quan trung ương, địa phương, ngân hàng, tổ chức tư vấn, chuyên gia, doanh nghiệp và nhà đầu tư. Hội nghị tập trung tìm giải pháp huy động nguồn lực cho giai đoạn phát triển mới của mạng lưới cao tốc.

Theo Bộ Xây dựng, giai đoạn 2026 - 2030 dự kiến đầu tư xây dựng mới 2.829km và mở rộng, hoàn thiện 1.187km cao tốc hiện hữu. Tổng nhu cầu vốn khoảng 1,269 triệu tỷ đồng; trong đó khoảng 423.000 tỷ đồng đã được cân đối từ ngân sách nhà nước và cam kết của nhà đầu tư, còn khoảng 846.000 tỷ đồng cần tiếp tục huy động. Để thu hút nguồn lực ngoài ngân sách, Bộ Xây dựng xác định 29 dự án ưu tiên xúc tiến đầu tư theo phương thức đối tác công - tư (PPP), tổng mức đầu tư dự kiến khoảng 922.812 tỷ đồng. Trong đó có 15 dự án thuộc nhóm ưu tiên 1 và 14 dự án thuộc nhóm ưu tiên 2, tập trung vào các tuyến có vai trò kết nối liên vùng, vùng kinh tế trọng điểm, cảng biển, khu kinh tế và các đoạn cao tốc hiện hữu cần nâng công suất.

Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh cho rằng, đường bộ cao tốc phải tiếp tục đi trước một bước. Hạ tầng giao thông không chỉ giải quyết nhu cầu đi lại mà còn rút ngắn thời gian vận chuyển, giảm chi phí logistics, tăng liên kết vùng và mở thêm không gian phát triển cho công nghiệp, đô thị, dịch vụ, du lịch.

Thực tế giai đoạn 2021 - 2025 cho thấy nguồn lực dành cho cao tốc đã được mở rộng đáng kể. Vốn đầu tư công bố trí cho đường bộ cao tốc đạt 254.152 tỷ đồng. Cùng với đó, 17 dự án BOT huy động tổng cộng 444.571 tỷ đồng, gồm 213.129 tỷ đồng vốn nhà nước và 231.633 tỷ đồng vốn nhà đầu tư. Đây là cơ sở để giai đoạn tới tiếp tục sử dụng đầu tư công theo hướng dẫn dắt thay vì bao cấp toàn bộ dự án.

Từ góc độ chính sách, bà Nguyễn Thị Thu Hà, Phó Chánh Văn phòng PPP, Cục Quản lý đấu thầu, Bộ Tài chính cho biết, từ khi Luật PPP có hiệu lực, 30 dự án đã được quyết định chủ trương đầu tư nhưng mới có 12 dự án ký hợp đồng. Riêng 24 dự án BOT có tổng mức đầu tư khoảng 390.000 tỷ đồng, trong đó vốn nhà nước khoảng 103.000 tỷ đồng và vốn nhà đầu tư khoảng 297.000 tỷ đồng.

Theo bà Hà, bình quân một đồng vốn nhà nước đã huy động được gần 3 đồng vốn ngoài ngân sách. Con số này cho thấy nguồn lực công có thể phát huy vai trò “vốn mồi”, song điều kiện tiên quyết là dự án phải được chuẩn bị tốt. Những vướng mắc trong quá trình chuẩn bị, lựa chọn nhà đầu tư, thu xếp tài chính và nguồn vốn vay dài hạn cần tiếp tục được xử lý để PPP thực sự trở thành một kênh huy động vốn ổn định cho hạ tầng.

Ở góc độ địa phương, ông Lê Huyền, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Khánh Hòa cho rằng, các dự án PPP còn đối mặt với rủi ro về giải phóng mặt bằng, năng lực tài chính của nhà đầu tư và biến động doanh thu. Với các tuyến qua địa hình đồi núi, đèo dốc, suất đầu tư lớn và thời gian hoàn vốn dài, khả năng tiếp cận tín dụng trung và dài hạn là yếu tố quan trọng đối với tính khả thi của dự án.

Theo ông Lê Huyền, nếu lưu lượng thực tế thấp hơn dự báo, doanh thu và khả năng trả nợ có thể bị ảnh hưởng. Vì vậy, cơ chế chia sẻ phần hụt doanh thu cần rõ ràng, đồng thời địa phương phải chủ động mặt bằng, cải cách thủ tục và minh bạch thông tin. Khi các điều kiện đầu vào được chuẩn bị tốt, chi phí phát sinh và rủi ro kéo dài tiến độ sẽ giảm, qua đó tăng sức hấp dẫn đối với nhà đầu tư.

Thiết kế dự án theo khả năng hoàn vốn

Từ phía doanh nghiệp, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Đèo Cả Hồ Minh Hoàng đề xuất không áp dụng một cấu trúc tài chính cho tất cả dự án. Những đoạn tuyến đã khai thác, có dữ liệu lưu lượng và khả năng hoàn vốn tốt có thể tăng tỷ lệ vốn tư nhân, thậm chí không cần vốn nhà nước nếu phương án tài chính bảo đảm. Với những tuyến có hiệu quả tài chính thấp nhưng mang ý nghĩa kết nối chiến lược, Nhà nước có thể tham gia ở mức phù hợp để nâng tính khả thi.

Cách tiếp cận này đặt yêu cầu phân loại dự án ngay từ khâu chuẩn bị. Nhu cầu vận tải, lưu lượng, doanh thu, tổng mức đầu tư và hiệu quả kinh tế - xã hội cần được tính toán để xác định phần việc thị trường có thể đảm nhận và phần Nhà nước cần hỗ trợ. Nhờ đó, ngân sách có thể tập trung vào những dự án khó thu hồi vốn trực tiếp nhưng có sức lan tỏa lớn, thay vì dàn trải nguồn lực.

Quy mô của một số dự án trong danh mục xúc tiến cho thấy nhu cầu vốn rất lớn. Hai đoạn Mai Sơn - Cam Lộ và Quảng Ngãi - Dầu Giây dự kiến mở rộng lên 6 làn xe, tổng chiều dài 966km, tổng mức đầu tư hơn 150.000 tỷ đồng. Vành đai 3 TP HCM dự kiến mở rộng lên 8 làn xe, dài 76km, tổng mức đầu tư khoảng 38.000 tỷ đồng. Cao tốc Cần Thơ - Cà Mau dài 133km trong danh mục kêu gọi đầu tư có tổng vốn khoảng 70.000 tỷ đồng.

Trước nhu cầu đó, Bộ trưởng Trần Hồng Minh đề nghị các ngân hàng thương mại lớn tiếp tục đồng hành, nghiên cứu nguồn tín dụng dài hạn với lãi suất hợp lý cho các dự án PPP. Đặc thù của cao tốc là vốn đầu tư lớn nhưng thời gian hoàn vốn kéo dài, vì vậy kỳ hạn và chi phí tín dụng có ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tham gia của doanh nghiệp.

Đồng thời Bộ trưởng Trần Hồng Minh yêu cầu các Bộ, ngành và địa phương đơn giản hóa thủ tục, chuẩn bị mặt bằng và chủ động tháo gỡ khó khăn trong quá trình triển khai. Bộ Xây dựng sẽ đóng vai trò kết nối giữa cơ quan quản lý, địa phương, tổ chức tín dụng và doanh nghiệp, hướng tới việc đưa các dự án trong danh mục xúc tiến sớm hình thành phương án đầu tư khả thi.

Ở góc độ dài hạn, hiệu quả của đầu tư cao tốc không chỉ được đo bằng doanh thu thu phí. Khi kết nối đồng bộ với cảng biển, sân bay, trung tâm logistics, khu công nghiệp và các vùng sản xuất, cao tốc có thể giảm chi phí lưu thông hàng hóa, mở rộng thị trường, thu hút dự án mới và tạo điều kiện tổ chức lại không gian kinh tế. Đây cũng là cơ sở để nguồn vốn bỏ vào hạ tầng tạo hiệu ứng lan tỏa sang nhiều ngành, lĩnh vực.