Sống thọ 100 tuổi: Bài toán hoạch định tài sản thay đổi ra sao?

Thế giới đang trải qua một thay đổi lớn về nhân khẩu học, kéo theo những tác động đáng kể đối với hoạt động hoạch định tài sản và kế thừa. Khi con người sống lâu hơn nhờ những tiến bộ của y tế, nhu cầu xây dựng chiến lược tài chính cho một cuộc đời trường thọ ngày càng trở nên rõ nét.

Ông Georgios Leontaris, Giám đốc Đầu tư Thụy Sĩ và thị trường châu Âu, Trung Đông và châu Phi, HSBC Private Bank, cho biết đến năm 2050, hơn một phần năm dân số thế giới sẽ từ 65 tuổi trở lên. Xu hướng này được dự báo thể hiện rõ tại các nền kinh tế phát triển ở châu Á như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, Đài Loan và tại châu Âu.

Đáng chú ý, nhóm dân số lớn tuổi cũng có khả năng nắm giữ tỷ trọng tài sản đáng kể. Theo ông Georgios Leontaris, nhiều nghiên cứu cho thấy 10% nhóm giàu nhất có tuổi thọ cao hơn khoảng 10 - 15 năm so với 10% nhóm có ít tài sản nhất. Khi con người có thể sống khỏe mạnh thêm nhiều thập kỷ, bài toán đặt ra không chỉ là có bao nhiêu tài sản, mà còn là tài sản nên được sử dụng, quản lý và chuyển giao như thế nào trong một vòng đời ngày càng dài.

Khi tuổi thọ kéo dài, mô hình kế nghiệp truyền thống thay đổi

Lộ trình quen thuộc gồm đi học, đi làm rồi nghỉ hưu không còn là lựa chọn tất yếu đối với một bộ phận người có điều kiện tài chính và sức khỏe tốt. Tuổi thọ gia tăng có thể khiến các nhà sáng lập doanh nghiệp tiếp tục điều hành công việc đến những năm 80 tuổi hoặc lâu hơn. Khi đó, một nghịch lý có thể xuất hiện trong doanh nghiệp gia đình: thế hệ kế tiếp vẫn chờ thời điểm tiếp quản, trong khi chính họ đã vượt qua độ tuổi nghỉ hưu theo quan niệm truyền thống.

Dữ liệu từ Global Entrepreneurial Wealth Report 2025 của HSBC cho thấy mức độ đan xen giữa các thế hệ trong doanh nghiệp gia đình đang khá lớn. Khảo sát hơn 3.000 doanh nhân có giá trị tài sản ròng cao (HNW) và siêu cao (UHNW) tại 17 thị trường cho thấy 83% có người thân tham gia vào hoạt động kinh doanh.

Trong số này, các thành viên gia đình thuộc nhiều thế hệ cùng hiện diện trong doanh nghiệp. Nhóm đông nhất là những người cùng thế hệ với chủ doanh nghiệp, chiếm 40%, tiếp đến là thế hệ trẻ hơn với 26% và thế hệ lớn tuổi hơn với 16%. Về mong muốn kế nghiệp, 77% doanh nhân được khảo sát muốn duy trì doanh nghiệp trong phạm vi gia đình. Tuy nhiên, giữa mong muốn và thực tế vẫn tồn tại khoảng cách đáng kể: chỉ 40% cho biết đã thực sự chuyển giao doanh nghiệp cho các thành viên khác trong gia đình sau khi rút khỏi thương trường.

Khi nhiều thành viên gia đình cùng tham gia, trong khi vai trò của từng người thay đổi theo từng giai đoạn, quá trình kế nhiệm doanh nghiệp trở nên phức tạp hơn. Tuổi thọ kéo dài càng làm khoảng thời gian giữa việc tạo dựng tài sản, chuyển giao quyền quản lý và chuyển giao quyền sở hữu có thể kéo dài thêm.

Thừa kế không còn nhất thiết là một lần chuyển giao

Bài toán tương tự xuất hiện đối với tài sản cá nhân. Thay vì chờ đến thời điểm người tạo dựng tài sản qua đời để thực hiện một lần chuyển giao lớn, các gia đình ngày càng có xu hướng hỗ trợ tài chính cho thế hệ kế tiếp theo từng giai đoạn. Cách tiếp cận này cho phép tài sản được sử dụng vào những thời điểm mà người nhận thực sự cần.

Ông Drazen Turujlija, Giám đốc Hoạch định và Tư vấn Tài sản khu vực châu Âu và Quốc tế, HSBC Private Bank, cho rằng một nhà sáng lập sống đến hơn 90 tuổi có thể vẫn đang quản lý khối tài sản hỗ trợ hai, ba thế hệ hoặc nhiều hơn.

Khi thời gian sống kéo dài, vấn đề đặt ra là người tạo dựng tài sản tiếp tục giữ quyền kiểm soát đến đâu và khi nào nên chuyển giao trách nhiệm cho thế hệ tiếp theo. Theo ông Drazen Turujlija, hoạch định tài chính cần được kết hợp với hoạch định di sản. Trong đó, kế hoạch tài chính phải tính đến một cuộc đời có thể kéo dài qua tuổi 90, giai đoạn chi phí chăm sóc sức khỏe có xu hướng gia tăng; còn kế hoạch thừa kế cần bảo vệ và chuyển giao tài sản, đồng thời duy trì thanh khoản và sự linh hoạt cho người tạo dựng tài sản.

Bắt đầu hoạch định càng sớm, càng có nhiều lựa chọn

Một kế hoạch tài sản được xây dựng sớm sẽ tạo thêm thời gian để cá nhân xác định mục tiêu đối với tài sản cá nhân và doanh nghiệp, đồng thời chuẩn bị cho các vấn đề liên quan đến sức khỏe, giáo dục, kinh doanh, thiện nguyện và tài chính.

Với tài sản cá nhân, bài toán không chỉ nằm ở nguy cơ cạn kiệt nguồn lực. Khi tuổi thọ có thể kéo dài đến ngoài 90 tuổi, cần đồng thời tính toán khả năng duy trì mức sống, đáp ứng chi phí y tế ngày càng cao và bảo toàn phần tài sản dành cho thế hệ sau.

Điều này đòi hỏi kế hoạch phải được xây dựng theo nhiều giai đoạn của cuộc đời thay vì chỉ tập trung vào thời điểm nghỉ hưu hoặc thời điểm qua đời.

Chuyển giao tài sản khi còn sống

Một khoản thừa kế lớn được nhận tại một thời điểm duy nhất có thể không còn phù hợp với mọi gia đình trong bối cảnh tuổi thọ tăng lên.

Thay vào đó, việc hỗ trợ tài chính cho thế hệ kế tiếp ngay khi người tạo dựng tài sản còn sống có thể giúp nguồn lực được sử dụng đúng thời điểm, chẳng hạn cho giáo dục, mua nhà, khởi nghiệp hoặc các nhu cầu quan trọng khác.

Nếu được hoạch định phù hợp, chuyển giao tài sản từng phần cũng có thể giảm áp lực của việc chờ đợi một khoản thừa kế lớn, đồng thời tạo điều kiện để các thế hệ hiểu rõ hơn về cách thức gia đình quản lý và sử dụng tài sản.

Tuy nhiên, việc chuyển giao sớm cũng cần được đặt trong tổng thể kế hoạch tài chính của người sở hữu tài sản, đặc biệt là khả năng đáp ứng nhu cầu sinh hoạt và chăm sóc sức khỏe trong những năm cuối đời.

Đối thoại giữa các thế hệ trở thành một phần của kế hoạch tài sản

Tuổi thọ kéo dài cũng khiến cấu trúc gia đình có thể trở nên phức tạp hơn. Một người có thể trải qua nhiều cuộc hôn nhân, có con riêng hoặc có nhiều nhóm thành viên gia đình cùng liên quan đến tài sản.

Trong bối cảnh đó, đối thoại giữa các thế hệ có vai trò quan trọng trong việc thống nhất nguyện vọng, kỳ vọng, giá trị và trách nhiệm liên quan đến tài sản.

Việc giáo dục thế hệ kế tiếp cũng cần được thực hiện liên tục để họ hiểu tài sản được tạo dựng như thế nào, vì sao được cấu trúc theo cách hiện tại và nguyên tắc nào sẽ được áp dụng khi chuyển giao.

Ông Drazen Turujlija cho rằng những cuộc trao đổi này nên được bắt đầu sớm. Khi các thành viên có thể chia sẻ quan điểm trong một quá trình hoạch định tài sản bài bản, những khác biệt về kỳ vọng giữa các thế hệ có thể được nhận diện và xử lý trước khi trở thành tranh chấp.

Kế hoạch phải đủ linh hoạt để thay đổi theo thời gian

Một kế hoạch tài sản dù được xây dựng kỹ lưỡng cũng không thể cố định trong nhiều thập kỷ.

Những thay đổi về cấu trúc gia đình, sức khỏe, tình hình kinh doanh, tài sản, luật pháp hoặc điều kiện kinh tế đều có thể khiến kế hoạch ban đầu không còn phù hợp. Vì vậy, các văn bản pháp lý liên quan cũng cần được rà soát và cập nhật theo những thay đổi thực tế.

Theo ông Drazen Turujlija, kế hoạch tài chính và kế hoạch thừa kế cần được coi là những chiến lược có khả năng thích ứng. Tương tự, kế hoạch kế nhiệm và cơ cấu quản trị doanh nghiệp gia đình cũng cần có tầm nhìn dài hạn để phù hợp với sự thay đổi về nhu cầu và vai trò của từng thành viên.

Chuẩn bị thế hệ kế tiếp thay vì chỉ chờ họ nhận tài sản

Hoạch định tài sản trong một gia đình sống thọ không chỉ là câu chuyện phân chia tài sản, mà còn liên quan đến việc chuẩn bị năng lực quản lý tài sản cho thế hệ kế tiếp. Giáo dục từ sớm và cho phép thế hệ trẻ từng bước tham gia vào quá trình ra quyết định có thể giúp quá trình chuyển giao diễn ra thuận lợi hơn.

Một hướng tiếp cận là để thế hệ kế tiếp tham gia vào quá trình tạo dựng và quản lý tài sản thay vì chỉ chờ nhận thừa kế. Chẳng hạn, các thành viên trong gia đình có thể cùng quản lý quỹ gia đình, cùng lựa chọn các hoạt động thiện nguyện hoặc từng bước tham gia vào kế hoạch kế nhiệm doanh nghiệp.

Trong mô hình này, kinh nghiệm của thế hệ đi trước được kết hợp với những ý tưởng mới của thế hệ sau. Việc chuyển giao vì thế không chỉ diễn ra ở quyền sở hữu tài sản, mà còn ở kiến thức, kỹ năng, trách nhiệm và quyền ra quyết định.

Tuổi thọ gia tăng đang kéo dài đáng kể khoảng thời gian mà nhiều thế hệ cùng tồn tại và cùng tham gia vào một hệ sinh thái tài sản. Điều đó khiến hoạch định tài sản không còn chỉ là câu chuyện chuẩn bị cho thời điểm nghỉ hưu hay phân chia tài sản sau khi qua đời, mà trở thành một quá trình dài hạn, bao gồm quản lý tài chính, chăm sóc sức khỏe, kế nhiệm doanh nghiệp, chuyển giao từng phần và chuẩn bị năng lực cho thế hệ tiếp theo.