Người làm ngân hàng giữ trận địa tài chính trên không gian số - Kỳ 2: Bộ giáp và người mặc giáp

Công nghệ, điều kiện cần nhưng chưa đủ

Hơn một thập niên qua, ngành ngân hàng Việt Nam đã có những bước tiến đáng tự hào trong đầu tư hạ tầng công nghệ bảo mật, hệ thống giám sát an ninh mạng vận hành liên tục 24/7, công nghệ sinh trắc học ngày càng phổ biến trong xác thực giao dịch, các giải pháp mã hóa dữ liệu đầu cuối theo chuẩn mực quốc tế. Đây là những thành tựu cần được ghi nhận khách quan, trong bối cảnh Ngân hàng Nhà nước đã ban hành nhiều quy định ngày càng chặt chẽ về an toàn, bảo mật thông tin.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận thủ đoạn tấn công liên tục biến đổi, đòi hỏi công nghệ bảo mật và năng lực phòng ngừa được cập nhật thường xuyên. Mỗi lớp phòng thủ mới ra đời đều sớm bị thử thách bởi những phương thức tấn công tinh vi hơn. Đây là thách thức chung mà hệ thống tài chính của cả những quốc gia phát triển nhất cũng phải đối mặt.

Nguồn lực của mỗi tổ chức tín dụng có hạn, nên phải biết chọn việc làm trước. Theo chúng tôi, có ba trụ cột cần ưu tiên trong giai đoạn này.

Trụ cột thứ nhất là công nghệ xác thực và chống giả mạo danh tính. Trước các công nghệ giả mạo hình ảnh, giọng nói, sinh trắc học ngày càng tinh vi, các ngân hàng cần đầu tư vào xác thực đa lớp kết hợp giải pháp phát hiện giả mạo đạt chuẩn quốc tế. Quyết định số 2345/QĐ-NHNN của Ngân hàng Nhà nước ban hành ngày 18/12/2023, có hiệu lực từ ngày 1/7/2024, là bước đi cụ thể theo hướng này: đối với khách hàng cá nhân, giao dịch chuyển tiền trực tuyến hoặc nạp tiền vào ví điện tử trên 10 triệu đồng mỗi lần, hoặc khi tổng giá trị giao dịch trong ngày vượt 20 triệu đồng, phải được xác thực sinh trắc học bằng khuôn mặt hoặc vân tay. Đến hết ngày 2/7/2024, đã có hơn 13 triệu khách hàng hoàn tất xác thực sinh trắc học. Theo số liệu Ngân hàng Nhà nước tổng hợp từ báo cáo của các tổ chức tín dụng, tháng 8/2024 có khoảng 700 vụ khách hàng bị lừa đảo mất tiền, giảm khoảng 50% so với bình quân 7 tháng đầu năm; số tài khoản nhận tiền lừa đảo giảm khoảng 72% (Cục Công nghệ thông tin, Ngân hàng Nhà nước, 11/10/2024). Khung pháp lý tiếp tục được hoàn thiện: Thông tư 50/2024/TT-NHNN về an toàn, bảo mật cho việc cung cấp dịch vụ trực tuyến trong ngành Ngân hàng, có hiệu lực từ ngày 1/1/2025, yêu cầu giải pháp xác thực sinh trắc học có độ chính xác cao và khả năng phát hiện giả mạo đạt chuẩn quốc tế; cũng từ ngày 1/1/2025, theo Thông tư 17/2024/TT-NHNN và Thông tư 18/2024/TT-NHNN, tài khoản thanh toán, thẻ ngân hàng chưa được đối chiếu thông tin sinh trắc học sẽ không thể thực hiện giao dịch trực tuyến. Đằng sau những con số ấy còn có công sức của đội ngũ giao dịch viên, những người kiên nhẫn hướng dẫn từng khách hàng, nhất là người cao tuổi, cập nhật sinh trắc học và nhận biết cuộc gọi lừa đảo.

Trụ cột thứ hai là hệ thống giám sát và cảnh báo sớm thông tin sai lệch trên không gian mạng. Đây là mảng còn tương đối mới với nhiều ngân hàng trong nước, nhưng đặc biệt quan trọng khi tốc độ lan truyền trên mạng xã hội đã vượt xa mọi phương thức kiểm soát truyền thống. Hệ thống này giúp ngân hàng phát hiện tin đồn, thông tin xuyên tạc ngay từ khi mới manh nha để chủ động ứng phó, thay vì bị động xử lý khủng hoảng khi thông tin đã lan rộng.

Trụ cột thứ ba là hạ tầng dữ liệu và trí tuệ nhân tạo phục vụ giám sát giao dịch đáng ngờ. Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo, học máy trong phân tích hành vi giao dịch bất thường vừa phục vụ mục tiêu phòng chống rửa tiền, gian lận tài chính, vừa là công cụ then chốt để phát hiện sớm những dòng tiền có dấu hiệu tài trợ cho hoạt động chống phá, núp bóng dưới vỏ bọc của các giao dịch dân sự thông thường, tưởng chừng vô hại.

Cũng cần thẳng thắn chỉ ra bài học "con dao hai lưỡi" của chuyển đổi số: chính những công nghệ hiện đại nhất mà ngân hàng triển khai để phục vụ khách hàng tốt hơn, như ngân hàng mở, giao diện lập trình ứng dụng kết nối với hệ sinh thái công nghệ tài chính bên thứ ba, thanh toán xuyên biên giới tức thời, cũng đồng thời mở rộng bề mặt tấn công mà kẻ xấu có thể khai thác. Công nghệ mở ra cơ hội bao nhiêu thì cũng mở ra rủi ro bấy nhiêu, nếu quản trị rủi ro không theo kịp tốc độ đổi mới.

Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đã xác định trong quan điểm chỉ đạo: "Bảo đảm chủ quyền quốc gia trên không gian mạng; bảo đảm an ninh mạng, an ninh dữ liệu, an toàn thông tin". Chỉ thị số 57-CT/TW ngày 31/12/2025 của Ban Bí thư nêu nguyên tắc dứt khoát: "Hệ thống chưa bảo đảm an toàn, an ninh thì kiên quyết chưa đưa vào sử dụng." Do đó, mỗi khi triển khai một giải pháp công nghệ mới, câu hỏi về an ninh, chủ quyền dữ liệu và khả năng bị lợi dụng cần được đặt ra song song với câu hỏi về hiệu quả kinh doanh, tránh trở thành bước bổ sung mang tính thủ tục ở cuối dự án.

Đây là định hướng đặc biệt quan trọng với ngành ngân hàng, nơi áp lực cạnh tranh và chỉ tiêu tăng trưởng luôn lớn, càng cần giữ vững yêu cầu an ninh khi đưa sản phẩm số ra thị trường. Từ góc độ quản lý rủi ro, có thể khẳng định dự án chuyển đổi số nào thiếu khâu đánh giá rủi ro an ninh, an toàn thông tin ngay từ giai đoạn thiết kế đều tiềm ẩn nguy cơ trở thành lỗ hổng bị lợi dụng về sau, dù hiệu quả kinh doanh ngắn hạn có ấn tượng đến đâu.

Công nghệ là bộ giáp, con người là người mặc giáp. Giáp tốt đến đâu cũng khó cứu được người đã dao động ý chí. Chính vì vậy, coi công nghệ là "lá chắn toàn năng", có thể giải quyết mọi vấn đề an ninh là một quan điểm nguy hiểm, dễ dẫn đến tâm lý chủ quan, ỷ lại vào máy móc mà xem nhẹ yếu tố con người. Công nghệ là điều kiện cần, nhưng chưa bao giờ là điều kiện đủ. Trong ba lớp phòng thủ, con người là lớp trung tâm, quyết định cả hệ thống.

Các thế lực thù địch tấn công hệ thống công nghệ, nhưng quan trọng hơn, chúng nhắm thẳng vào nhận thức, tư tưởng, bản lĩnh của những con người đang vận hành hệ thống ấy mỗi ngày. Một hệ thống bảo mật hoàn hảo đến đâu cũng trở nên vô nghĩa nếu người nắm giữ chìa khóa truy cập thiếu bản lĩnh hoặc thiếu cảnh giác.

Những nguy cơ cán bộ ngân hàng cần nhận diện

Để công tác xây dựng bản lĩnh chính trị tránh rơi vào hình thức, khẩu hiệu, cần chỉ rõ những nguy cơ cụ thể mà cán bộ ngân hàng, đặc biệt là người trẻ, có thể phải đối mặt trong môi trường số.

Nguy cơ thứ nhất đến từ sự tiếp cận dễ dãi với các luồng thông tin, tư tưởng trái chiều trên mạng xã hội, nơi ranh giới giữa "phản biện chính sách có cơ sở khoa học" và "xuyên tạc, kích động chống phá" bị các đối tượng xấu cố tình làm mờ nhòe. Cán bộ trẻ thiếu kinh nghiệm sàng lọc thông tin có thể vô tình bị dẫn dắt, a dua theo những quan điểm sai lệch mà chưa nhận thức hết hậu quả của những lượt chia sẻ, bình luận tưởng chừng vô hại.

Nguy cơ thứ hai là bị cuốn theo lối sống thực dụng, sùng bái vật chất được cổ súy bởi một số trào lưu trên mạng xã hội, nơi thu nhập và tài sản bị một bộ phận xem như thước đo duy nhất của giá trị con người, nếu thiếu tỉnh táo, người trẻ dễ chạy theo lợi ích trước mắt mà xem nhẹ đạo đức nghề nghiệp, đánh đổi cả uy tín và tương lai lâu dài.

Nguy cơ thứ ba là bị lôi kéo, lợi dụng qua những hoạt động khoác vỏ hợp tác, học thuật. Phần lớn diễn đàn quốc tế, tài trợ nghiên cứu, học bổng là hoạt động hợp pháp, có ích cho sự phát triển nghề nghiệp; nguy cơ nằm ở những trường hợp đi kèm điều kiện ràng buộc ngầm về quan điểm chính trị hoặc yêu cầu cung cấp thông tin nội bộ. Tham gia đúng quy định, báo cáo đầy đủ với tổ chức và giữ nghiêm bí mật thông tin là cách để cán bộ ngân hàng vừa hội nhập, vừa tránh bị lợi dụng.

Nguy cơ thứ tư, nguy hiểm không kém, là tâm lý "vô cảm chính trị", thái độ thờ ơ cho rằng an ninh tư tưởng, bảo vệ nền tảng chính trị là chuyện "vĩ mô", "xa vời", chẳng liên quan đến công việc hằng ngày. Chính tâm lý này lại là mảnh đất để các luận điệu sai trái len lỏi, bởi khi không ai lên tiếng phản bác, khoảng trống sẽ nhanh chóng bị lấp đầy bởi thông tin xuyên tạc.

"Vắc-xin tư tưởng" và sự tỉnh táo có chọn lọc

Nếu chỉ dừng lại ở "cấm đoán", "răn đe", công tác xây dựng bản lĩnh chính trị sẽ mãi ở thế bị động, chạy theo sự vụ. Điều cần thiết hơn là xây dựng một thứ "vắc-xin tư tưởng" trang bị cho mỗi cán bộ năng lực tự nhận diện, tự đề kháng trước luận điệu xuyên tạc ngay từ lần tiếp xúc đầu tiên, thay vì chỉ trông chờ vào các biện pháp ngăn chặn từ bên ngoài vốn luôn có độ trễ.

Điều này đòi hỏi công tác giáo dục chính trị, tư tưởng trong ngành ngân hàng cần được đổi mới căn bản về phương pháp tiếp cận. Thay vì những buổi học truyền đạt một chiều, cần chuyển sang hình thức đối thoại, phản biện có định hướng, nơi cán bộ được khuyến khích đặt câu hỏi thẳng thắn, được trang bị đầy đủ dữ liệu, lập luận khoa học để tự mình phản bác các luận điệu xuyên tạc bằng chính năng lực tư duy của mình.

Đồng thời, cần đặc biệt chú trọng cán bộ trẻ, những người sinh ra và lớn lên trong môi trường số, cũng là đối tượng mà các thế lực thù địch nhắm tới nhiều nhất. Bên cạnh việc ngăn chặn, gỡ bỏ thông tin xấu độc theo quy định, cách bền vững hơn là trang bị cho họ tư duy phản biện sắc bén, khả năng kiểm chứng thông tin đa nguồn để tự đứng vững trước mọi luồng thông tin nhiễu loạn.

Trong quá trình công tác, chúng tôi từng chứng kiến không ít tình huống bản lĩnh của cán bộ ngân hàng được đặt vào thử thách thực sự. Có những buổi họp căng thẳng khi một tin đồn thất thiệt về lãi suất bắt đầu lan trong nội bộ trước cả khi kênh thông tin chính thống kịp lên tiếng, và chính sự bình tĩnh của những cán bộ tuyến đầu, kiên định giải thích rõ ràng, có cơ sở, không né tránh, đã góp phần quan trọng ngăn chặn hiệu ứng lan tỏa tiêu cực.

Cũng có những cán bộ trẻ, khi mới tham gia các diễn đàn tài chính trên mạng, có lúc băn khoăn trước những lập luận nghe có vẻ "khách quan", "phản biện" nhưng thực chất xuyên tạc chính sách điều hành. Điều đáng mừng là khi được các đồng nghiệp đi trước, những đảng viên vững vàng bản lĩnh, phân tích có cơ sở khoa học, phần lớn các bạn đều nhanh chóng hiểu đúng bản chất vấn đề. Điều này khẳng định vai trò của công tác giáo dục chính trị tư tưởng thường xuyên, mang tính đối thoại thay vì áp đặt.

Cũng cần hiểu cho đúng: bản lĩnh chính trị vững vàng luôn đi cùng tư duy đổi mới và tinh thần học hỏi mô hình quản trị hiện đại của thế giới. Người làm ngân hàng có bản lĩnh là người biết tiếp thu có chọn lọc tinh hoa quản trị tài chính của thế giới, mạnh dạn vận dụng sáng tạo vào thực tiễn Việt Nam, đồng thời tỉnh táo nhận diện, kiên quyết loại bỏ những luận điệu núp bóng "học thuật", "cải cách" nhưng thực chất nhằm phủ nhận vai trò lãnh đạo của Đảng, phủ nhận con đường phát triển mà dân tộc đã lựa chọn.

Đó chính là điểm khác biệt căn bản giữa "hội nhập" theo đúng nghĩa tích cực và "hòa tan" theo hướng đánh mất bản sắc, đánh mất định hướng. Ranh giới ấy, suy cho cùng, được giữ vững bằng chính bản lĩnh chính trị và nền tảng đạo đức được tôi luyện của mỗi cán bộ trong quá trình công tác.

(Còn tiếp)