Người làm ngân hàng giữ trận địa tài chính trên không gian số - Kỳ 1: Khi mặt trận không còn biên giới

Ai làm ngân hàng lâu năm cũng hiểu, đồng tiền gửi vào ngân hàng mang theo cả lòng tin của người gửi. Sau mỗi khoản vay, mỗi lệnh chuyển tiền, mỗi bảng lãi suất niêm yết buổi sáng là niềm tin của hàng chục triệu người dân, là chuyện làm ăn của hàng trăm nghìn doanh nghiệp, rộng hơn là sự ổn định của nền kinh tế đang bước vào kỷ nguyên vươn mình.

Chính vì lẽ đó, tài chính - ngân hàng luôn là một mặt trận. Trong kỷ nguyên số, mặt trận ấy đã mở rộng từ những mối lo quen thuộc của an ninh tiền tệ như dự trữ ngoại hối, tỷ giá, lạm phát sang không gian mạng, nơi không có biên giới địa lý, không có giờ giấc hành chính, và ranh giới giữa sự thật với bịa đặt rất dễ bị xóa nhòa nếu thiếu đi bản lĩnh của người tiếp nhận thông tin.

Nhóm tác giả, với nhiều năm gắn bó cùng công tác điều hành lãi suất, quản lý rủi ro, đã không ít lần chứng kiến một thông tin thiếu kiểm chứng khiến cả tập thể phải mất nhiều ngày giải thích, xử lý, trong khi nguồn gốc của nó chỉ là vài dòng trạng thái vô căn cứ trên mạng xã hội. Đó là lúc chúng tôi nhận ra, bảo vệ trận địa tài chính quốc gia trong thời đại số là việc của mỗi người, ở bất cứ vị trí nào.

Với người làm ngân hàng, những người đang đứng ở tuyến đầu của quá trình chuyển đổi số quốc gia và nắm giữ huyết mạch của nền kinh tế, giữ vững trận địa tài chính là trách nhiệm chính trị, là bản lĩnh nghề nghiệp, và là sự tiếp nối lời dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh rằng cán bộ ngân hàng là người "giữ tiền cho Nhà nước và nhân dân".

Theo chúng tôi, giữ trận địa tài chính - ngân hàng trên không gian số phải dựa vào ba lớp phòng thủ: công nghệ, con người và thể chế. Lớp quyết định là con người, cụ thể là bản lĩnh chính trị và đạo đức nghề nghiệp của mỗi cán bộ ngân hàng. Công nghệ tinh vi đến đâu cũng chỉ là công cụ; dùng nó vào việc gì, phục vụ ai là do con người.

Khi niềm tin bị tấn công từ những cú nhấp chuột

Nhìn lại các cuộc "cách mạng màu" và chiến lược "diễn biến hòa bình" ở nhiều quốc gia trong ba thập niên qua, có một mẫu số chung đáng lưu ý là các thế lực thù địch ngày càng chú trọng tác động vào nhận thức, gây xói mòn niềm tin trong xã hội, nhắm vào những vấn đề nhạy cảm của đời sống dân sinh, trong đó tài chính - tiền tệ luôn nằm trong nhóm mục tiêu hàng đầu.

Lý do rất đời thường: hiếm có lĩnh vực nào chạm đến từng người dân trực tiếp và tức thời như tiền trong túi họ, tiền trong tài khoản ngân hàng của họ, khoản tiết kiệm mà cha mẹ họ dành dụm cả đời. Chỉ cần một tin đồn về "ngân hàng mất khả năng chi trả" lan truyền trong vài giờ, nhiều người sẽ đi rút tiền trước, tính chuyện thật giả sau. Lúc hoang mang, ai cũng muốn giữ chắc đồng tiền của mình.

Với những quốc gia có nền chính trị ổn định như Việt Nam, các thế lực thù địch khó tạo được chỗ đứng, nên thường tìm đến những cách tinh vi hơn, trong đó có việc đánh vào niềm tin đối với hệ thống ngân hàng - tài chính.

Nhìn ra khu vực trong vài năm gần đây, có thể thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa bất ổn kinh tế, niềm tin xã hội và biến động chính trị. Theo Zing News (5/4/2022), dự trữ ngoại hối của Sri Lanka sụt gần 70% chỉ trong hai năm. Tháng 5/2022, quốc gia này rơi vào tình trạng vỡ nợ lần đầu tiên kể từ khi giành độc lập năm 1948; Thống đốc Ngân hàng Trung ương Sri Lanka dự báo lạm phát có thể lên tới 40% (Tạp chí Thị trường Tài chính Tiền tệ, 19/5/2022). Khủng hoảng kinh tế nhanh chóng kéo theo khủng hoảng chính trị vào tháng 7/2022 (Asia Times, 3/1/2023). Cần khách quan nhìn nhận đây là cuộc khủng hoảng có nguyên nhân chủ yếu từ các vấn đề kinh tế nội tại tích tụ nhiều năm. Bài học rút ra nằm ở mối liên hệ ấy: khi niềm tin vào sự ổn định tiền tệ, tài khóa bị lung lay, khủng hoảng kinh tế có thể nhanh chóng chuyển thành bất ổn xã hội, và những khoảng trống bất mãn như vậy luôn là nơi các đối tượng xấu tìm cách lợi dụng, kích động.

Bốn thủ đoạn thường gặp

Từ những gì chứng kiến trong nhiều năm làm nghề, chúng tôi thấy có bốn thủ đoạn hay gặp trên không gian mạng. Có cái do tội phạm, kẻ trục lợi gây ra; có cái do các thế lực thù địch, phần tử cơ hội chính trị chủ động dựng lên. Điểm chung là chúng đều có thể bị lợi dụng để làm mất niềm tin vào hệ thống ngân hàng. Gọi đúng tên từng thủ đoạn là bước đầu để mỗi cán bộ ngân hàng biết cách phòng tránh.

Thủ đoạn thứ nhất là tung tin đồn thất thiệt nhằm kích động tâm lý đám đông. Tin đồn có thể bắt đầu từ một hiểu lầm, một lời đoán mò, cũng có khi do kẻ trục lợi hay một nhóm có tổ chức tung ra. Một khi đã lan trên mạng xã hội, chỉ vài giờ là đủ để kéo theo phản ứng dây chuyền. Nhiều người còn nhớ những ngày đầu tháng 10/2022. Ngay sau khi Bộ Công an công bố thông tin về vụ án liên quan đến bà Trương Mỹ Lan, Chủ tịch Tập đoàn Vạn Thịnh Phát, người dân đổ đến các điểm giao dịch của Ngân hàng TMCP Sài Gòn (SCB) để rút tiền, kể cả những khoản chưa đến hạn. Phóng viên VOV2 có mặt tại điểm giao dịch Xã Đàn (Hà Nội) ghi nhận phần đông người đến rút tiền là những người trung tuổi và cao tuổi. Phó Thống đốc Ngân hàng Nhà nước, đồng chí Đào Minh Tú khi đó khuyên người gửi tiền bình tĩnh, "nhất là những khoản tiền gửi rút trước hạn vì khi đó sẽ làm ảnh hưởng đến quyền lợi của mình" (Thanh tra, 8/10/2022). Cục An ninh chính trị nội bộ, Cục An ninh kinh tế (Bộ Công an) phối hợp với Công an tỉnh Hà Nam đã xác định một đối tượng đăng tin thất thiệt gây hoang mang dư luận, củng cố hồ sơ để xử lý theo quy định pháp luật. Những sai phạm tại SCB sau đó đã được cơ quan chức năng làm rõ và xử lý theo pháp luật. Trong báo cáo gửi đại biểu Quốc hội tại Kỳ họp thứ 8, Quốc hội khóa XV, Thống đốc Nguyễn Thị Hồng nhìn nhận: "Việc rút tiền hàng loạt tại Ngân hàng SCB vào tháng 10/2022 tác động tiêu cực tới tâm lý thị trường tiền tệ, ngoại hối", đồng thời "tạo áp lực lên điều hành của Ngân hàng Nhà nước trong việc đảm bảo ổn định hệ thống". Bài học từ SCB khá rõ. Sai phạm trong ngân hàng làm tổn thương niềm tin; tin thất thiệt chồng lên tâm lý hoang mang làm vết thương ấy rộng thêm. Muốn giữ được lòng tin, ngân hàng phải quản trị minh bạch, hoạt động an toàn, xử lý nghiêm sai phạm và lên tiếng kịp thời.

Thủ đoạn thứ hai là lợi dụng công nghệ để giả mạo, ngụy tạo thông tin. Trí tuệ nhân tạo tạo sinh khiến thủ đoạn này nguy hiểm hơn nhiều: những đoạn video có gương mặt và giọng nói gần như y hệt người thật, khiến ngay cả người có kinh nghiệm cũng khó phân biệt trong lần xem đầu tiên. Theo Tạp chí Ngân hàng (3/6/2025), tháng 1/2024, một công ty đa quốc gia tại Hồng Kông (Trung Quốc) đã bị lừa chuyển 25 triệu USD sau khi nhân viên tài chính tham gia một cuộc họp trực tuyến với "giám đốc tài chính" thực chất là hình ảnh, giọng nói được dựng bằng công nghệ deepfake. Tại Việt Nam, Báo Điện tử Chính phủ (3/2/2024) dẫn cảnh báo của các chuyên gia Bkav về thủ đoạn chiếm quyền kiểm soát tài khoản mạng xã hội, dùng AI dựng sẵn video giả gương mặt, giọng nói của chủ tài khoản để vay tiền bạn bè, người thân; khi bị yêu cầu gọi video xác thực, đối tượng chỉ để cuộc gọi kéo dài vài giây để tránh bị phát hiện. Đây là những vụ lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Song cùng một công nghệ ấy hoàn toàn có thể bị lợi dụng để dựng cảnh giả danh lãnh đạo ngân hàng, cơ quan quản lý, phát ngôn nội dung bịa đặt nhằm gây hoang mang dư luận. Nguy cơ này cần được tính trước.

Thủ đoạn thứ ba là xuyên tạc chính sách điều hành tiền tệ, lãi suất, tỷ giá nhằm gieo rắc hoài nghi vào năng lực điều hành của Nhà nước. Kẻ xấu dùng dữ liệu cắt xén, bịa đặt hoặc cố tình đánh tráo bản chất chính sách để gán cho hệ thống tài chính Việt Nam những nhãn "thiếu minh bạch", "bất ổn", "chỉ phục vụ lợi ích nhóm", từ đó làm xói mòn niềm tin của nhà đầu tư trong nước lẫn quốc tế. Ở đây cần phân biệt rõ: ý kiến phản biện có căn cứ, kể cả khi gay gắt, cần được lắng nghe, giải thích và xem xét; còn việc bịa đặt dữ liệu, cắt ghép thông tin hoặc cố tình đánh tráo bản chất chính sách phải được nhận diện bằng chứng cứ cụ thể.

Thủ đoạn thứ tư là "diễn biến hòa bình" thông qua con đường tư tưởng - đạo đức, nhắm thẳng vào chính đội ngũ cán bộ ngành tài chính - ngân hàng. Đây có lẽ là thủ đoạn thâm hiểm và khó nhận diện nhất. Thông qua các diễn đàn, hội nhóm mạng xã hội khoác những cái tên nghe rất hữu ích như chia sẻ kiến thức tài chính, cộng đồng đầu tư, các thế lực thù địch từng bước gieo rắc tư tưởng sùng bái mô hình kinh tế thị trường tự do cực đoan, phủ nhận vai trò điều tiết cần thiết của Nhà nước, cổ súy lối sống thực dụng, nhằm từng bước làm phai nhạt bản lĩnh chính trị và đạo đức nghề nghiệp của cán bộ, nhất là những người trẻ mới vào ngành.

Ngân hàng, mục tiêu "kép" trong chiến lược của thế lực thù địch

Có một điểm ít được nhắc tới: ngân hàng có thể là "nạn nhân" của các chiến dịch tấn công thông tin, cũng có thể bị biến thành "phương tiện" nếu quản trị nội bộ có kẽ hở.

Cụ thể, với hạ tầng dữ liệu khách hàng khổng lồ, năng lực xử lý giao dịch xuyên biên giới ngày càng nhanh và vai trò trung gian của dòng vốn trong nền kinh tế, hệ thống ngân hàng có nguy cơ bị lợi dụng làm kênh chuyển tiền cho các hoạt động bất hợp pháp, kể cả hoạt động chống phá. Một số đối tượng có thể lợi dụng hoạt động tài trợ, hợp tác hoặc giao dịch hợp pháp để che giấu mục đích bất hợp pháp. Việc nhận diện phải dựa trên hồ sơ khách hàng, nguồn tiền, mục đích giao dịch và dấu hiệu cụ thể.

Trách nhiệm của ngân hàng là nhận biết khách hàng, giám sát và báo cáo giao dịch đáng ngờ theo quy định của Luật Phòng, chống rửa tiền năm 2022, để cơ quan có thẩm quyền xem xét, kết luận và xử lý. Làm nghiêm khâu nghiệp vụ này từ hội sở đến từng phòng giao dịch là cách chủ động nhất để giữ cho ngân hàng sạch, tránh vô tình hay do sơ suất mà trở thành công cụ tiếp tay cho hành vi vi phạm pháp luật. Công tác phòng, chống rửa tiền, tài trợ khủng bố vì thế mang ý nghĩa chính trị sâu sắc, gắn liền với nhiệm vụ bảo vệ an ninh quốc gia. (Còn tiếp)