Kinh tế chăm sóc: Xu hướng tất yếu tại Việt Nam

Khi dân số già đi nhanh hơn tốc độ tăng trưởng…

Theo số liệu từ Cục Thống kê (Bộ Tài chính), dự báo đến năm 2038, ước tính hơn 20% dân số Việt Nam sẽ bước vào nhóm trên 60 tuổi, kéo theo đó nhu cầu về dịch vụ chăm sóc dài hạn, chăm sóc sức khỏe, đặc biệt là trẻ em và người yếu thế sẽ tiếp tục tăng mạnh.

Điều tra Quốc gia về sử dụng thời gian tại Việt Nam năm 2022 của Ngân hàng Thế giới cho kết quả, tại Việt Nam, phụ nữ hiện vẫn đảm nhận phần lớn công việc chăm sóc không được trả lương - trung bình khoảng 3 giờ mỗi ngày, cao gấp gần hai lần so với nam giới. Sự chênh lệch này không chỉ tạo ra “gánh nặng kép” đối với phụ nữ, mà còn làm giảm năng suất lao động, hạn chế cơ hội tham gia thị trường việc làm và tác động đến chất lượng nguồn nhân lực trong dài hạn.

Trong bối cảnh đó, các chính sách và mô hình doanh nghiệp (DN) thân thiện với gia đình được ghi nhận là một chiến lược tạo giá trị: Giúp DN giữ chân lao động, nâng cao sự gắn kết và năng suất, đồng thời giảm chi phí tuyển dụng và thay thế nhân sự. Theo các nghiên cứu quốc tế, cứ mỗi 1 USD đầu tư cho chăm sóc có thể tạo ra tới 4 USD lợi ích kinh tế thông qua tăng năng suất, tạo việc làm và cải thiện phúc lợi xã hội (UN Women 2023).

Phát biểu tại Diễn đàn KTCS Việt Nam 2026 với chủ đề: “Đổi mới mô hình kinh doanh - Thúc đẩy DN phát triển bền vững”, bà Mai Thị Diệu Huyền - Phó Chủ tịch phụ trách điều hành Hội đồng Doanh nhân nữ Việt Nam (Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam - VCCI) nhấn mạnh: KTCS đang nổi lên như một lĩnh vực kinh tế có tiềm năng tăng trưởng lớn, góp phần tạo việc làm bền vững, nâng cao năng suất lao động, thúc đẩy bình đẳng giới và tăng cường năng lực cạnh tranh cho DN. Thúc đẩy KTCS và nhân rộng mô hình DN thân thiện với gia đình sẽ góp phần tăng quyền kinh tế cho phụ nữ, giúp phụ nữ có tiếng nói mạnh mẽ hơn trong mọi lĩnh vực của đời sống…

“Vách ngăn” vô hình…

Trong khi đó, tình trạng già hóa dân số ngày càng nhanh, dẫn đến số lượng người cao tuổi (NCT) bị các bệnh tuổi già phải chăm sóc ngày càng cao. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, rất nhiều thách thức đặt ra cho lĩnh vực này: Đa số NCT ở Việt Nam đang được chăm sóc tại nhà bởi con cháu họ, một số ít được chăm sóc tại các viện dưỡng lão (VDL), nhưng phần lớn cơ sở vật chất của các VDL chưa đáp ứng, nhân lực thiếu và yếu…

Cụ thể, theo phản ánh của ông Phạm Đức Mục - Chủ tịch Hiệp hội Điều dưỡng Việt Nam, người chăm sóc tại nhà không có kỹ năng, kinh nghiệm, cộng thêm áp lực công việc khiến họ bị stress, dẫn đến tình trạng NCT bị bạo hành không phải là nhỏ. Tại các VDL, các điều dưỡng thì phàn nàn không được làm đúng công việc mà mình được đào tạo, công việc nặng nhọc, thu nhập không cao nên tỷ lệ bỏ việc ngày càng lớn...

Ông Nguyễn Tuấn Ngọc - Nhà sáng lập kiêm Giám đốc Trung tâm chăm sóc NCT Bách Niên Thiên Đức chia sẻ, với thâm niên hơn 25 năm chăm sóc NCT (có lúc 1 mình ông chăm sóc 5 cụ), ông đã từng chứng kiến không ít điều dưỡng kiện Ban lãnh đạo VDL vì phân công dọn dẹp vệ sinh, tắm rửa, thay bỉm cho các bệnh nhân cao tuổi, những việc mà họ không được đào tạo trong quá trình học tập tại trường. Vì quá áp lực với công việc, thu nhập không khuyến khích, nhiều người đành phải bỏ việc sau một thời gian gắn bó.

Một nguyên nhân nữa phải kể đến là, hiện công việc chăm sóc NCT vẫn chưa có mã nghề đào tạo nên chưa thu hút nhân lực. Thêm vào đó, các điều dưỡng cảm thấy công việc này còn bị không ít người ái ngại, coi thường nên không mấy mặn mà.

Để đáp ứng đội ngũ nhân sự làm việc, ông Ngọc cho hay, Ban lãnh đạo công ty đành phải dùng “bài” đưa họ vào làm giúp việc, sau khi quen dần với công việc mới hướng dần họ vào việc chăm sóc, vệ sinh cho NCT. Không chỉ thế, công ty còn “giữ chân” bằng cách trả lương cao; Mở nhà trẻ giúp họ vừa trông con tiện cho việc chăm sóc bệnh nhân; Có các chế độ phúc lợi, đãi ngộ xứng đáng để họ gắn bó với công việc…

Chung chia sẻ với Giám đốc Trung tâm chăm sóc NCT Bách Niên Thiên Đức, ông Phan Hồng Minh - Nhà sáng lập, Giám đốc điều hành Công ty CP Phát triển dịch vụ nhà sạch HMC (JupViec.vn) cũng nhận định, vấn đề chính khiến lĩnh vực này “giậm chân tại chỗ” là do nguồn cung nhân lực. Ông Minh cho biết, 14 năm ra đời, công ty vẫn chưa tuyển dụng được nhân lực như mong muốn vì nhiều lý do. Ngày mới thành lập, ông phải lặn lội vào các khu nhà trọ, thậm chí các khu vực làm vệ sinh mời họ vào công ty làm việc. Rồi người nọ giới thiệu người kia, ông mới có nhân lực để phát triển DN.

Làm gì để “biến” KTCS thành ngành kinh tế thực thụ?

Với mong muốn NCT được chăm sóc tốt hơn, cũng như khuyến khích và nhân rộng mô hình các VDL phát triển xanh, bền vững, ông Nguyễn Tuấn Ngọc cho rằng, bên cạnh việc công nhận mã nghề đào tạo cho lĩnh vực chăm sóc NCT, nên hỗ trợ thuế cho doanh nghiệp khi đầu tư vào lĩnh vực này. Ngoài ra, các VDL nên ngồi lại với nhau để nghe tiếng nói chung, cùng thảo luận tìm ra giải pháp nhằm phát triển bền vững thị trường này. Cũng theo lãnh đạo Giám đốc Trung tâm chăm sóc NCT Bách Niên Thiên Đức, chăm sóc NCT đang đóng góp rất nhiều cho xã hội, do đó cần có chính sách phù hợp, cũng như tôn vinh ngành nghề này.

Theo bà Nguyễn Kim Lan - Quản lý Chương trình Tăng cường quyền năng kinh tế cho phụ nữ (UN Women Việt Nam), để thúc đẩy ngành nghề này phát triển, cần: Tăng cường khả năng tiếp cận tài chính cho các doanh nghiệp; Hỗ trợ các DN do nữ làm chủ bằng việc hỗ trợ đào tạo về quản trị DN, điều hành DN, đầu tư công nghệ thông tin; Tiếp cận các dịch vụ (vận hành sản xuất xanh, đa dạng đối tác…); Sự hỗ trợ từ Nhà nước về cơ sở hạ tầng, ưu đãi về thuế, tài chính, đất đai…).

Để tạo điểm nhấn thúc đẩy mô hình này phát triển, Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ TP Đà Nẵng, bà Hoàng Thị Thu Hương cho biết, Hội Liên hiệp Phụ nữ TP Đà Nẵng sẽ tham mưu cho lãnh đạo thành phố và hướng tới đi đầu trong lĩnh vực KTCS tại Việt Nam. Theo đó, Hội triển khai hoạt động nghiên cứu tình hình chăm sóc NCT trên địa bàn, từ đó tìm các dữ liệu cung cấp ra thị trường, đồng thời đẩy mạnh hoạt động truyền thông, góp phần thay đổi nhận thức, cũng như cung cấp lực lượng lao động đáp ứng nhu cầu của thị trường.

“Để phát triển nền kinh tế chăm sóc, theo tôi rất cần sự hỗ trợ từ Chính phủ, vì chi phí để trả cho việc chăm sóc sức khỏe rất lớn. Thực tế, cũng có một số người chi trả được, nhưng nếu tất cả mọi người khi bị bệnh đều phải vào các cơ sở y tế Nhà nước điều trị thì sẽ dẫn đến quá tải. Vì vậy, cần sự hỗ trợ rất lớn từ các cơ sở y tế tư nhân, để làm sao giảm tải cho các cơ sở y tế công lập.

Đặc biệt, cần sự đồng hành của Chính phủ để làm sao cộng đồng có thể được hưởng các chính sách khám, chữa bệnh tốt nhất. VD: Giải mã gen là việc làm vô cùng ý nghĩa, bởi đó là gốc rễ của các vấn đề sức khỏe của con người. Tuy nhiên, nếu được Nhà nước hỗ trợ, người dân sẽ được trợ giá dịch vụ này, như vậy sẽ có nhiều người hơn được hưởng lợi từ các dịch vụ, từ đó khoảng cách tiếp cận với các dịch vụ chăm sóc sức khỏe chủ động sẽ gần hơn. Cũng giống như kinh tế chăm sóc, nếu mọi người nhận thức đúng, Nhà nước ủng hộ và hỗ trợ về cơ chế, chính sách, các doanh nghiệp đồng lòng triển khai, người dân sẽ được hưởng lợi…”.

- Dược sĩ Nguyễn Thị Minh Tâm - Giám đốc Công ty MCT Việt Nam.