Béo phì - đừng kỳ thị, hãy chìa tay!

Điều đáng nói là béo phì không chỉ là vấn đề ngoại hình hay lối sống mà là một bệnh lý mạn tính phức tạp liên quan đến rối loạn chuyển hóa. Vì thế, các chuyên gia y tế kêu gọi thay đổi cách nhìn nhận căn bệnh này như một bệnh mạn tính cần được phát hiện và can thiệp sớm.

Từ tỷ lệ trẻ em béo phì vượt qua tỷ lệ trẻ suy dinh dưỡng…

Ngày 7/12/2025, phát biểu khai mạc Hội nghị khoa học toàn quốc lần thứ V với chủ đề "Cập nhật dinh dưỡng cho người béo phì/suy giảm khối cơ - ứng dụng trong lâm sàng giúp nâng cao hiệu quả điều trị" vừa được tổ chức, BS CKII Phạm Thanh Việt, Phó Giám đốc phụ trách Quản lý điều hành Bệnh viện Chợ Rẫy (TP HCM) nhấn mạnh, hiện nay, tỷ lệ béo phì đang gia tăng nhanh chóng và lần đầu tiên trong lịch sử, tỷ lệ trẻ em béo phì đã vượt qua tỷ lệ trẻ em suy dinh dưỡng.

Tại Việt Nam, con số này đặc biệt đáng chú ý khi tỷ lệ trẻ em thừa cân, béo phì đã tăng từ 8,5% lên đến khoảng 19%, trong khi ở người trưởng thành là khoảng 25%. Điều này đã đưa Việt Nam trở thành quốc gia có tốc độ gia tăng béo phì cao nhất khu vực Đông Nam Á. TS. BS Lưu Ngân Tâm, Chủ tịch Hội Nuôi dưỡng đường tĩnh mạch và đường tiêu hóa Việt Nam (VietSPEN) cho biết, cùng với sự phát triển kinh tế - xã hội, tình trạng béo phì đang trở thành một gánh nặng mới.

Hiện nay, béo phì đã được định danh trong Hệ thống phân loại bệnh tật quốc tế (do Tổ chức Y tế Thế giới - WHO ban hành) như một bệnh lý, bởi nó đi kèm nhiều rối loạn chuyển hóa và là nguyên nhân của nhiều bệnh mạn tính khác. Tuy nhiên thực tế, ở cấp độ bệnh viện, công tác đánh giá và chăm sóc dinh dưỡng cho người bệnh vẫn chưa thực sự được chú trọng đúng mức. Theo bác sĩ Ngân Tâm, thực tế, việc kiểm soát béo phì đang ngày càng khó khăn, hiệu quả điều trị chưa thực sự hiệu quả cũng khiến người bệnh dễ phát sinh biến chứng và phải nhập viện.

Tại hoạt động tìm hiểu và nâng cao nhận thức về bệnh béo phì tại TP Hồ Chí Minh với chủ đề “Nâng cao nhận thức về bệnh béo phì: 20 triệu lý do hành động vì bệnh béo phì tại Việt Nam” do Công ty TNHH Novo Nordisk Việt Nam phối hợp cùng các đối tác công - tư tổ chức ngày 4/3 hưởng ứng Ngày Thế giới nâng cao nhận thức về bệnh béo phì, một vấn đề đáng chú ý được nêu là tình trạng thừa cân, béo phì đang gia tăng ở trẻ em và thanh, thiếu niên. Tỷ lệ thừa cân và béo phì ở nhóm 5 - 19 tuổi đã tăng đáng kể trong những năm gần đây, đặc biệt tại các đô thị lớn. Điều này đặt ra thách thức không nhỏ đối với công tác dự phòng và chăm sóc sức khỏe cộng đồng trong tương lai.

Các chuyên gia khẳng định, béo phì không chỉ là vấn đề ngoại hình hay lối sống mà là một bệnh lý mạn tính phức tạp liên quan đến rối loạn chuyển hóa, có thể dẫn đến nhiều bệnh không lây nhiễm nguy hiểm như đái tháo đường type 2, bệnh tim mạch, đột quỵ, rối loạn hô hấp khi ngủ hay thoái hóa khớp. Vì thế, không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe cá nhân, béo phì còn gây ra gánh nặng đáng kể cho hệ thống y tế và nền kinh tế. Các dự báo cho thấy chi phí y tế trực tiếp liên quan đến béo phì tại Việt Nam có thể tăng mạnh trong những năm tới, kéo theo những tác động đáng kể đến năng suất lao động và chất lượng cuộc sống của người dân.

Đến sự cần thiết phải giảm thiểu lượng đường hấp thụ trong dân số

Theo các chuyên gia, việc tiêu thụ đồ uống có đường ở Việt Nam đang gia tăng đáng báo động với tổng lượng tiêu thụ/năm đã tăng gấp đôi trong thập kỷ gần đây (2013 - 2023), từ 3,44 tỷ lít lên 6,67 tỷ lít - tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với sức khỏe cộng đồng. Sử dụng đồ uống có đường là nguyên nhân trực tiếp gây ra tình trạng béo phì, nhất là đối với trẻ em và từ đó gây ra các bệnh tim mạch, tiểu đường. Do đó, việc áp dụng các giải pháp hạn chế sử dụng đồ uống có đường là giải pháp khả thi và khoa học để kiểm soát, đẩy lùi các tình trạng bệnh như tim mạch, ung thư, tiểu đường, thừa cân, béo phì.

Theo dự báo của Tập đoàn nghiên cứu thị trường Euromonitor (Anh quốc), nếu không có biện pháp kiểm soát hiệu quả, tiêu thụ đồ uống có đường tại Việt Nam sẽ tiếp tục tăng trung bình 6,4% mỗi năm từ 2023 đến 2028, tương đương mức tăng tổng cộng 36,6% trong 5 năm tới, làm gia tăng nguy cơ các bệnh không lây nhiễm như thừa cân, béo phì và đái tháo đường.

Theo WHO, không chỉ riêng ở Việt Nam, nghiên cứu tại 75 quốc gia trên thế giới cũng cho thấy cứ tăng tiêu thụ đồ uống có đường lên 1% thì có thêm 4,8% người lớn thừa cân, 2,3% người lớn béo phì và 0,3% người mắc tiểu đường. Tiêu thụ đồ uống có đường làm tăng 18% nguy cơ mắc béo phì, tăng 12% nguy cơ tăng huyết áp, tăng 29% nguy cơ mắc đái tháo đường type 2 và tăng 29% nguy cơ mắc hội chứng rối loạn chuyển hóa. Theo WHO, trước thực trạng này, việc triển khai các biện pháp kiểm soát tiêu thụ đồ uống có đường là cấp thiết để bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là trẻ em và thanh, thiếu niên. Một trong những giải pháp hiệu quả được đề xuất là áp dụng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với đồ uống có đường, nhằm kìm hãm xu hướng tiêu thụ quá mức và giảm thiểu lượng đường hấp thụ trong dân số.

Theo thông tin từ Bộ Y tế, tại Việt Nam, theo ước tính năm 2019, riêng tổn thất về kinh tế do thừa cân và béo phì đã là 3,69 tỷ USD, chiếm 1,1% GDP chưa kể đến chi phí cho các bệnh không lây nhiễm liên quan khác. Đến năm 2060, dự báo những chỉ số này sẽ tăng lên 103,1 tỷ USD, chiếm 2,8% GDP; đồng nghĩa với việc tổng chi phí sẽ tăng gấp 28 lần. Việc áp thuế đủ mạnh đối với đồ uống có đường/nước giải khát có đường sẽ góp phần làm giảm thiểu các bệnh sâu răng, béo phì và tiểu đường và phòng ngừa các bệnh không lây nhiễm khác.

Theo kết quả nghiên cứu của Trường Đại học Y tế Công cộng, nếu áp thuế để tăng giá bán lẻ đồ uống có đường lên 20% như khuyến cáo của WHO thì tỷ lệ thừa cân, béo phì tại Việt Nam có thể giảm lần lượt 2,1% và 1,5%, phòng tránh được 80.000 ca đái tháo đường, tiết kiệm cho hệ thống y tế gần 800 tỷ đồng.

Việc áp thuế đồ uống có đường đối với nước giải khát có đường >5g/100ml không đồng nghĩa với việc cấm sử dụng sản phẩm này mà chỉ có tác dụng định hướng người tiêu dùng lựa chọn các sản phẩm lành mạnh hơn cho sức khỏe bởi vậy sản lượng nước giải khát sẽ không bị giảm thậm chí sẽ tiếp tục gia tăng khi doanh nghiệp linh hoạt chuyển đổi để ngày càng đa dạng hóa hơn các sản phẩm.

Áp thuế tiêu thụ đặc biệt đối với đồ uống có đường là xu thế chung của thời đại, rất phổ biến trên toàn cầu với ít nhất 108 nước áp dụng trong đó có 6 nước thuộc khu vực ASEAN, bao gồm cả Lào, Campuchia…

Ngày 14/6/2025, với đa số phiếu tán thành, Kỳ họp thứ 9, Quốc hội khóa XV đã biểu quyết thông qua Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt (sửa đổi). Theo đó, từ năm 2027, nước giải khát có đường hàm lượng 5mg/100ml sẽ chịu thuế tiêu thụ đặc biệt với mức thuế 8% và từ năm 2028 mức thuế là 10%. Quy định này nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng, giảm thiểu tình trạng thừa cân, béo phì và các bệnh không lây nhiễm liên quan đến việc tiêu thụ đường.

Thay đổi cách nhìn nhận về béo phì để hướng tới một cộng đồng khỏe mạnh

Tại hoạt động tìm hiểu và nâng cao nhận thức về bệnh béo phì tại TP Hồ Chí Minh với chủ đề “Nâng cao nhận thức về bệnh béo phì: 20 triệu lý do hành động vì bệnh béo phì tại Việt Nam” ngày 4/3/2026, bên cạnh yếu tố y học, một trong những rào cản lớn trong việc quản lý bệnh béo phì là định kiến xã hội. Nhiều người cho rằng, béo phì là hệ quả của sự thiếu kỷ luật hoặc lười biếng, trong khi thực tế đây là một bệnh lý mạn tính chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố như di truyền, chuyển hóa, môi trường sống và lối sống hiện đại. Những định kiến này không chỉ gây tổn thương về mặt tinh thần mà còn khiến không ít người trì hoãn việc tìm kiếm sự hỗ trợ y tế.

ThS. BS Phạm Thị Minh Châu, Bộ môn Tâm thần - Đại học Y Dược TP Hồ Chí Minh cho biết, người thừa cân hoặc béo phì thường phải đối mặt với nhiều áp lực tâm lý do sự kỳ thị và những định kiến xung quanh ngoại hình. Tuy các khảo sát gần đây cũng cho thấy, nhận thức của cộng đồng về béo phì đang dần được cải thiện. Tuy nhiên, khoảng cách giữa nhận thức và hành động vẫn còn khá lớn khi nhiều người thừa cân, béo phì thường mất nhiều năm tự tìm cách giảm cân trước khi tìm đến sự tư vấn của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế.

Theo các chuyên gia y tế, việc tạo ra môi trường xã hội thấu hiểu và hỗ trợ là yếu tố quan trọng giúp người bệnh tự tin tiếp cận điều trị và chủ động quản lý cân nặng. Khi béo phì được nhìn nhận đúng như một bệnh lý mạn tính, người bệnh sẽ có nhiều cơ hội hơn để tiếp cận các giải pháp điều trị phù hợp và giảm nguy cơ biến chứng. Với khoảng 20 triệu người Việt Nam đang sống chung với thừa cân và béo phì, đây không còn là vấn đề của riêng từng cá nhân mà đã trở thành một thách thức sức khỏe cộng đồng cần sự chung tay của toàn xã hội.

Thông điệp của Ngày Thế giới nâng cao nhận thức về bệnh béo phì nhấn mạnh, béo phì cần được nhìn nhận như một bệnh mạn tính cần can thiệp sớm, thay vì chỉ xem là vấn đề thẩm mỹ hay ý chí cá nhân. Riêng Việt Nam, với hàng triệu người đang chịu ảnh hưởng bởi căn bệnh này cần hành động ngay từ hôm nay nhằm hướng tới một cộng đồng khỏe mạnh hơn.